Η ΑΡΠΑΓΗ ΤΗΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ ΤΗΣ ΜΗΛΟΥ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΘΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΗΛΙΩΝ

Σε μια μικρή  μελέτη που τιτλοφορείται " Η αρπαγή του αγάλματος της Αφροδίτης της Μήλου", του Αντωνίου Μηλιαράκη,(1841 - 8 Απριλίου 1905), Έλληνα γεωγράφου και ιστορικού. η οποία είχε δημοσιευθεί  μετά το θάνατό του στο περιοδικό «ΜΕΛΕΤΗ» στον 6^ο τόμο του 1907, βρίσκουμε συναρπαστικές λεπτομέρειες για το ιστορικό της ανεύρεσης του αγάλματος της Αφροδίτης της Μήλου το 1820 και τα δραματικά γεγονότα που ακολούθησαν την μεταφορά της θεάς στο μουσείο του Λούβρου, τα οποία συμπληρώνουν τα κατά καιρούς γραφόμενα και εικαζόμενα για τις συνθήκες κάτω απ΄τις οποίες κατέληξε το περίφημο άγαλμα στο γαλλικό μουσείο. Παραθέτουμε τα πλέον ενδιαφέροντα και διαφωτιστικά:

Γύρω στα τέλη Φεβρουαρίου 1820 ένας Μήλιος γεωργός που ονομαζόταν Δημήτρης Κεντρωτής ή Μποτόνης, σκάβοντας τον αγρό του  που βρισκόταν στο χώρο της αρχαίας πόλης της Μήλου, βρήκε δύο Ερμές και το άγαλμα της Αφροδίτης, χωρισμένο από τη μέση σε δύο κομμάτια. Εκείνο το χρόνο ένα πολεμικό γαλλικό πλοίο που λεγόταν “La Chevrette” με κυβερνήτη τον Gauttier,  κατευθυνόμενο προς την  Κωσταντινούπολή είχε δέσει στην Μήλο, για να προστατευθεί από την κακοκαιρία. Ο υποπρόξενος της Γαλλίας στη Μήλο , Λουδοβίκος Βρέστ,  που είχε εκδηλώσει μεγάλο ενδιαφέρον για την απόκτηση αρχαιοτήτων για το γαλλικό αρχαιολογικό Μουσείο, ανηγγειλε την ανακάλυψη στους αξιωματικούς του πλοίου εκ των οποίων ο Dumone d; Urville , που ανεδείχθη αργότερα σε μέγα θαλασσοπόρο και εξερευνητή της Αμερικής και ο Matterer υποπλοίαρχος, πήγαν και είδαν πρώτοι το άγαλμα.  Εγραψε μάλιστα ο D΄ Urville και έκθεση γι΄αυτό και έφτιαξε ένα πρόχειρο σχεδιογράφημα.

Κατά την άφιξη της “Chevrette” στην Κωνσταντινούπολη ο  d’ Urville έδωσε στον πρεσβευτή της Γαλλίας μαρκήσιο de Riviere και στον υποκόμητα Μάρκελλο, γραμματέα τότε της πρεσβείας, την έκθεση για το άγαλμα και το πρόχειρο σχεδιογράφημα. Πριν αναχωρήσουν από τη Μήλο, συνέστησαν στον υποπρόξενο της Γαλλίας στη Μήλο Βρεστ, να προσπαθήσει ν΄αποκτήσει το άγαλμα για το μουσείο των Παρισίων.

Ο πρεσβευτής de Riviere ανέθεσε στον Μάρκελλο, ο οποίος ήταν ήδη επιφορτισμένος με κάποια αποστολή στο Αιγαίο, να περάσει από τη Μήλο και να φροντίσει για τα περαιτέρω.

Ο Μάρκελλος επιβαίνοντας στο γαλλικό πλοίο Estafette έφθασε στη Μήλο στις  23 Μαίου 1820 δηλαδή τρεις περίπου μήνες από τον απόπλου εκ Μήλου της Chevrette  και από την εύρεση του αγάλματος. Εν τω μεταξύ, ο ιερέας Οικονόμος Βεργής αγόρασε το άγαλμα από την Δημήτριο Κεντρωτά, για να το στείλει στην Κωνσταντινούπολη στον Νικόλαο Μουρούζη, μέγα Δραγουμάνο του Οθωμανικού στόλου, έχοντας και τη συναίνεση του δημογέροντος Ιακώβου Ταταράκη. 

Αυτό δε το έπραξε επειδή όταν το 1819 ο Νικόλαος Μουρούζης, επισκέφθηκε το νησί παρήγγειλε στους προύχοντες και στον ιερέα Βεργή, αν ποτέ ήθελαν βρει κάτι αρχαίο στο νησί , να το στείλουν σ΄αυτόν. 

Δεν υπάρχει καμμία αμφιβολία ότι ο Βεργής ανήγγειλε στον Μουρούζη την ανακάλυψη την οποία έμαθε από τη γαλλική πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολή ή και απ΄αυτόν τον Μάρκελλο, με τον οποίο συνδεόταν με στενή φιλία, όπως και ο ίδιος ο Μάρκελλος, ομολογεί στις Αναμνήσεις του. Ως εκ των υποχρεώσεων που είχαν οι Μήλιοι προς τον Μουρούζη, ώστε να τυγχάνουν της προστασίας του, απέκρουσαν τις προσπάθειες του Βρεστ για την απόκτηση  του αγάλματος, και αποφάσισαν σε συμφωνία με τον ιερέα Βεργή, να αποστείλουν το άγαλμα στην Κωνσταντινούπολη. Για το σκοπό αυτό ναύλωσαν πλοίο ελληνικό, από το Γαλαξείδι, που βρέθηκε στην Μήλο, και ο Βρεστ απαγόρευσε στα γαλλικά εμπορικά πλοία που προσάραζαν στο νησί να παραλάβουν το άγαλμα. 

Όταν έφθασε ο Μάρκελλος στη Μήλο έμαθε πως ο Βρεστ δεν κατόρθωσε να αποκτήσει το άγαλμα και ότι ήδη είχε φορτωθεί σε ελληνικό πλοίο έτοιμο να πλεύσει στην Κωνσταντινούπολη.

Ο Μάρκελλος ( και ακολουθούμε εδώ την δική του αφήγηση), βλέποντας ότι η αποστολή του απέτυχε, απεφάσισε ν΄αρπάξει το άγαλμα με κάθε τρόπο. ( j’ ai resolus de m’ emparer de la statue a tout prix).Ανεβαίνοντας στο Κάστρο είπε στους προύχοντες ότι, αφού ο πρόξενος της Γαλλίας, προσεφέρθη πρώτος ν΄αγοράσει το άγαλμα , έπρεπε να τον προτιμήσουν, και γι΄αυτό δεν αναγνωρίζει τις μεταγενέστερες συμφωνίες. Επέδειξε δε και τα φιρμάνια, τα οποίο είχε μαζί του , και επιστολή του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Αλλά οι προεστοί είπαν ότι ο κάτοχος ήδη του αγάλματος ιερεύς με κανένα τρόπο δεν υποχωρούσε , γιατί είχε διαταγή του Δραγουμάνου του στόλου, να φέρει το άγαλμα στην Κωνσταντινούπολη. Τότε απείλησε τους προεστούς, λέγοντας πως τα λόγια τους είναι απλές προφάσεις και ότι θα το δούν την επαύριο. 

Την επομένη με συνοδεία αξιωματικών ζήτησε να δει τουλάχιστον το άγαλμα στο ελληνικό πλοίο, αλλά συνέλαβε τον ιερέα να κάνει νεύμα στον πλοίαρχο να εμποδίσει την επίσκεψή του στο πλοίο. Όντως δε, αφηγείται ο ίδιος ο Μάρκελλος,  με λέμβο του γαλλικού πλοίου πλησίασαν μέχρι βολής το ελληνικό, και είδε ότι ο πλοίαρχος τον οποίο ονομάζει Αλβανό, ύψωσε την τουρκική σημαία και παρέταξε ενόπλους τους ναύτες έτοιμους να πυροβολήσουν. Αλλά αμέσως κατανοώντας το άτοπο διάβημά του, απέστειλε λέμβο και ζήτησε συγγνώμη. Από τον πλοίαρχο δε ο Μάρκελλος έμαθε ότι ο ΄ελληνας ιερέας ήταν αυτός που εμπόδισε την επίσκεψή του στο πλοίο. Έτσι επέστρεψε άπρακτος στην Estafette.

Διηγείται κατόπιν ότι δεν ήθελε να υποχωρήσει με τα πρώτα αυτά εμπόδια και ότι το θάρρος του το ενίσχυσε ένα αγαθό αίσθημα,  είδε δε στον ύπνο του την Αφροδίτη, όπως την παριστάνει ο Λουκρήτιος, του οποίου παραθέτει και τους στίχους. Την επομένη πήγε πάλι στο Κάστρο, όπου βρήκε ξανά τους προύχοντες, οι οποίοι του είπαν ότι πλέον αυτοί ανέλαβαν την υπόθεση, αφού το άγαλμα ανήκει στην κοινότητα και ότι αποφάσισαν να το στείλουν στον Δραγουμάνο του στόλου. Αυτό το θεώρησε σαν πρώτη υποχώρηση και απάντησε ότι θεωρούσε τον εαυτό του ευτυχή ήδη, διότι διαπραγματευόταν με την κοινότητα και όχι με άτομα. Είπε πως θα ήταν ανώφελο να στείλουν το άγαλμα στην Κωνσταντινούπολη, γιατί οι Τούρκοι αποστρέφονταν κάθε απεικόνιση ανθρώπου, ότι ο Δραγουμάνος δεν μπορούσε να το επιδιορθώσει και ότι καλό θα ήταν να το έδιναν σ΄αυτόν, αυτοί που τόσο αγαπούσαν τους Γάλλους. Διάβασε και τις συστατικές επιστολές του, από τις οποίες έμαθαν και τον τίτλο του ως γραμματέως της πρεσβείας,

 Επί τέλους διηγείται ότι μετά από σύσκεψη έδωσαν σ΄αυτόν την άδεια να πάρει το άγαλμα, χωρίς κανέναν όρο, του ζήτησαν μάλιστα και συγγνώμη για την αναβολή. Ο Μάρκελλος τους ευχαρίστησε και τους υπεσχέθη ότι θα γράψει στον πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη να προστατεύει τα συμφέροντά τους , όταν θα υπάρξει ανάγκη. Τους είπε ακόμη πως αν και ήρθε με πολεμικό πλοίο, δεν ήθελε να μεταχειριστεί απειλή, αλλά μόνο τον ορθό λόγο. Πλήρωσε στον ευρόντα ό,τι επρόκειτο να του δώσει ο ιερέας και επιπλέον 1/3. Προς το βράδυ το άγαλμα μεταφορτώθηκε από το ελληνικό πλοίο στην Estafette.

O Mάρκελλος κατά την αφήγησή του απέκρυψε πολλά, θέλοντας αφενός να εξάρει την διπλωματική του ικανότητα και αφετέρου ν΄αποφύγει να μνημονεύσει πράξη που δεν ταίριαζε να μνημονευθεί χάριν του γαλλικού έθνους. Ήταν δε αυτή ότι το άγαλμα αρπάχτηκε με τη βία, όπως βεβαιώνουν άλλες εκθέσεις Γάλλων.

Ας δούμε τώρα τι γράφει ο Αρτ. Ταταράκης, σαν ελληνική πηγή, και θα την παραβάλουμε με τις εκθέσεις των Γάλλων.

Ο Ταταράκης γράφει, κατά τις διηγήσεις του Δ. Κεντρωτά, ότι, ενώ ετοιμαζόταν το Γαλαξειδιώτικο πλοίο , στο οποίο ο Βεργής ιερέας σε συνεννόηση με τον δημογέροντα Ιάκωβο Ταταράκη, επεβίβασαν το άγαλμα να αναχωρήσει, ξαφνικά ελλιμενίσθη το γαλλικό,  στο οποίο επέβαινε και υπάλληλος της γαλλικής πρεσβείας. Ο απεσταλμένος αυτός συνεννοήθηκε με τον Λ. Βρεστ ν΄αποσπάσουν το άγαλμα από τα χέρια των Γαλαξειδιωτών με τη βία, αν χρειαστεί. Αλλά ο δημογέρων Ιάκ. Ταταράκης και ο Οικονόμος Βεργής, αντιλαμβανόμενοι αυτά, κατέβηκαν στο λιμάνι και παρότρυναν τον Γαλαξειδιώτη πλοίαρχο ν΄αντισταθεί  με κάθε θυσία. Τότε ο δημογέρων και ο Οικονόμος Βεργής, άρχισαν να διαπληκτίζονται με τον Βρέστ φθάνοντας σε ύβρεις ο δε Βρέστ …χαστούκισε τον ιερέα. Τότε και ο Γάλλος πλοίαρχος διέταξε να εξοπλιστούν τρεις λέμβοι και να επιτεθούν στους Γαλαξειδιώτες, οι οποίοι στέκονταν στο κατάστρωμα του πλοίου έτοιμοι ν΄αμυνθούν. Αλλά μετά από λίγο αναγκάσθηκαν να παραδώσουν το άγαλμα, γιατί το πλοίο κινδύνευε να βυθισθεί από τους Γάλλους, ίσως δε τότε, καθώς και ο Κεντρωτάς και όλοι οι επιζώντες των γεγονότων θεατές, πιστεύουν,  απεκόπησαν οι χείρες του αγάλματος.

Για να νομιμοποιήσει δε την αρπαγή αυτή ο Βρεστ προσκάλεσε δύο προύχοντες του τόπου, τον Πέτρο Ταταράκη και τον Ιάκωβο Αρμένη, να υπογράψουν έγγραφο, το οποίο ο ίδιος συνέταξε , όπως όλοι μαρτυρούν, ότι με την συγκατάθεση των προυχόντων παρεδόθη το άγαλμα στους Γάλλους, υποσχόμενος πως οποιανδήποτε ζημιά και αν πάθαιναν από την τουρκική κυβέρνηση , η γαλλική κυβέρνηση θα τους αποζημίωνε.

Ο γράφων τα παραπάνω Ταταράκης, το έτος 1867, δεν είχε βεβαίως γνώση των υπομνημάτων των Γάλλων υπό του J’Aicard και περιηγητών που δημοσιεύθηκαν το 1874. Βλέπουμε λοιπόν πως αυτοί αρπάζουν με τη βία το άγαλμα.

Ο αξιωματικός Ζυλ Ντυμόν ντ' Υρβίλ (Jules-Sébastien-César Dumont d’Urville) 

Ο αρχιτέκτων P.Morey επισκεπτόμενος την Μήλο το 1830 , έγραψε στην πραγματεία του  περί Αφροδίτης της Μήλου, σύμφωνα με όσα του διηγήθηκε ο Βρεστ, ότι στην συμπλοκή που έγινε μεταξύ των ναυτών, και από το βιαστικό τράβηγμα του αγάλματος με σκοινιά , υπέστη σε πολλά μέρη φθορά.( αποφεύγει ν΄αναφέρει την εθνικότητα των ναυτών, ήτοι τη συμπλοκή μεταξύ Γάλλων και Ελλήνων).

Ο πρεσβευτής της Γαλλίας στην Αθήνα Jules Ferry σε επιστολή του στον «Χρόνον» των Παρισίων που δημοσιεύθηκε ( 16 Απριλίου 1874), γράφει ότι επισκεπτόμενος την Μήλο τον Μάρτη του 1873, βρήκε νωπές τις αναμνήσεις και την μνήμη των νησιωτών για την συμπλοκή που έγινε στην παραλία, για την απόβαση μέρους του πληρώματος του Γαλλικού πλοίου και για τη νίκη της Χριστιανικής σημαίας κατά της Τουρκικής. Προσθέτει δε ότι ο Μάρκελλος αποσιώπησε το λαμπρότερο μέρος και το κρισιμότερο της αποστολής του.

Είδαμε παραπάνω πως ο Dumont d’ Urville και ο Matterer,  οι πρώτοι που είδαν το άγαλμα, έγραψαν εκθέσεις, τις οποίες επέδειξαν στον de Riviere. Αυτοί αναφέρουν ότι  το άγαλμα κρατούσε στο δεξί του χέρι μήλο, έπειτα άρχισε η αμφισβήτηση σχετικά με το τι απέγινε το χέρι, αφού το άγαλμα έφθασε στο Παρίσι χωρίς χέρι και πολλά γράφτηκαν. ΄Αλλοι μεν είπαν ότι αίτιος της καταστροφής ήταν ο ιερέας Οικονόμος Βεργής, ο οποίος ακρωτηρίασε το άγαλμα σέρνοντάς το στα βράχια,, όπως το μετέφερε στην παραλία και άλλοι πως ακρωτηριάσθηκε κατά την μεταφορά και φόρτωση, συρόμενο με σχοινιά.

Σ΄αυτούς προστέθηκε και ο Matterer. O  άντρας αυτός υποπλοίαρχος της Chevrette, έγραψε νεκρολογία το 1842 με το θάνατο του Dumont d’ Urville, στην οποία μνημόνευσε και το γεγονός της εύρεσης του αγάλματος της Μήλου και της επίσκεψης αμφοτέρων επί τόπου, όπως είπαμε στην αρχή. Αλλά στην νεκρολογία παρέλειψε να μνημονεύσει οτιδήποτε έμαθε κατόπιν για την από κτήση του αγάλματος, και επειδή στην νεκρολογία δεν συμπεριελήφθη η εξιστόρηση αυτή, και για να μη ξεσηκώσει θόρυβο, και διότι πίστεψε πως ο υπουργός Ναυτικών δεν θα επέτρεπε τη δημοσίευση νεκρολογίας που περιέχει σκανδαλώδεις διηγήσεις, ήταν δε τότε, το 1842, στην υπηρεσία ακόμη του Matterer.

Αλλά κατόπιν συπλήρωσε τις ειδήσεις τις οποίες είχε για την αρπαγή του αγάλματος, θεωρώντας ότι έπρεπε  επί της υποθέσεως αυτής να δώσει κάθε δυνατή πληροφορία.

Σύμφωνα με τα γραφόμενά του, όταν ο Μάρκελλος κατέπλευσε στη Μήλο, είδε στην παραλία από το πλοίο της Estafette συναθροισμένο πλήθος ανθρώπων, και υποπτεύθηκε ότι θα επέλθει ρήξη, γιατί ο Αρμένιος ιερέας είχε πολλούς ομόθρησκους μεταξύ των Ελλήνων, και είπε στον πλοίαρχο Robert, «πρέπει να εξέλθουμε ένοπλοι, με είκοσι ναύτες» όπως και έγινε. Επιβιβάστηκαν σε βάρκα , βρήκαν τους Μηλίους να αντιστέκονται στην παράδοση του αγάλματος στους Γάλλους. Ο Robert πλοίαρχος αναφώνησε «Ναύτες, εμπρός, πάρτε το άγαλμα και φέρτε το στη λέμβο». Τότε η μάχη , όπως γράφει ο Matterer, ή η σύρραξη άρχισε , οι Γάλλοι με ξίφη και ρόπαλα χτυπούσαν τους δυστυχείς Μηλίους, πολλούς δε εδέχθη ξιφισμούς στη ράχη του ο ιερεύς οικονόμος Βεργής, Αρμένης, απ΄το επίθετο του οποίου υπέλαβε ο Matterer ότι ήταν Αρμένιος, απέκοψαν δε με σπαθί το αυτί ενός από τους Μηλίους. Φωνές και κραυγές γέμιζαν τον αέρα από τη μάχη και κατάρες κατά του Μάρκελλου και του Ροβέρτου και του πρόξενου Βρέστ που ήταν παρών εκεί με ξίφος και χονδρό ρόπαλο. Κατά τη διάρκεια της συμπλοκής, κατά την οποία και αίμα έρρευσε, άλλοι ναύτες έσυραν το άγαλμα και το μετέφεραν στο πλοίο.

Την συμπλοκή αυτή και τη δια της βίας αρπαγή του αγάλματος, ο Μάρκελλος αποσιώπησε, γιατί η πράξη της αρπαγής αντέβαινε στα διεθνή νόμιμα.

Αποσιώπησε δε και την περί του τρόπου της αποκτήσεως μνεία και αυτός ο Βρέστ, σίγουρα κατόπιν εισηγήσεως του Μαρκέλλου. Ο Βρεστ σε επιστολή του προς τον πρεσβευτή της Γαλλίας μαρκήσιο de Riviere , στην οποία εκθέτει τα της ευρέσεως της 26^ης Μαίου 1829 , προσθέτει «Θεωρώ ανωφελές να εκθέσω παρ΄υμίν πάν ότι επράξαμεν ίνα λάβωμεν εις την κατοχήν ημών το άγαλμα. Ο κ. Μάρκελλος θα σας εκθέσει επιστρέφων , τα πάντα».

Αυτός ο Dumont d’ Urvillle , o πρώτος που είδε την Αφροδίτη της Μήλου, συμπληρώνοντας κατόπιν την δημοσιευθείσα έκθεσή του στις «Annales Maritimes», της οποίας το χειρόγραφο περιήλθε στην κατοχή του Matterer και δημοσιεύθηκε από τον Aicard, γράφει ότι από μεταγενέστερες ειδήσεις, τις οποίες έλαβε περνώντας από την Μήλο τον Σεπτέμβρη του 1820, εξάγει το συμπέρασμα ότι ο Μαρκελλος μεταχειρίστηκε το πάν για να έρθει το άγαλμα στην κατοχή του , και ότι αυτό το πέτυχε με την μεσολάβηση των προυχόντων, οι οποίοι τιμωρήθηκαν από τον Δραγουμάνο του στόλου, του οποίου δεν αναφέρει το όνομα. Ο Matterer δε, στο περιθώριο της παραπάνω περικοπής, γράφει πως εξαπάτησαν τον d’ Urville  για τον τρόπο αρπαγής του αγάλματος, γιατί αυτό αρπάχτηκε με κτηνώδη βία (par la force brutale).

Η έκθεση αυτή του Matterer συμφωνεί με αυτή του Ταταράκη και των περιηγητών στην Μήλο, Jules Ferry και Morrey , κατά τούτο, ότι το άγαλμα αφαιρέθηκε δια της βίας, αφού προηγήθηκε συμπλοκή αδιάφορο αν από εμάς δεν έγινε χρήση πυροβόλων όπλων με τα οποία ήταν οπλισμένοι οι Γάλλοι ναύτες, και μπορούσε να γίνει αν οι Μήλιοι προέβαλαν δια των όπλων αντίσταση.

Ο Ravaison προσπαθεί να εμφανίσει σχεδόν απόκρυφα τα έγγραφα, τα οποία φέρνει προς απόδειξη της βίας ο Aicard, αποδίδει δε όλα τα περί μάχης ιστορούμενα σε υπερβολές του Brest για τους επισκεπτόμενους το νησί περιηγητές. Προς απόδειξη δε της μη υπάρξεως συμπλοκής φέρνει το ημερολόγιο του πλοίου Estafette, στο οποίο προφανώς δεν ήταν δυνατόν να αναγραφεί μόνο η επιβίβαση του αγάλματος και τίποτε άλλο κατά τους τύπους. Επίσης ο Ravaison προσέτρεξε σε γέροντες ναυτικούς που επιζούσαν και υπηρετούσαν στο Estafette, όταν βρισκόταν στη Μήλο και παρέλαβε το άγαλμα οι οποίοι διηγούνται ότι τα περί μάχης είναι φανταστικά.

Από ελληνική άποψη το αν έγινε μάχη ή απλή συμπλοκή, δεν έχει σήμερα σημασία. Η Ελλάδα δεν ήταν ελεύθερη και οι αρχαιότητές της ήταν λεία του ενός εκάστου επιδρομέα. ΄Ισως ίσως το περίφημο άγαλμα να σώθηκε με την αρπαγή αυτή από μελλοντική καταστροφή, που ενδεχομένως θα συνέβαινε αν είχε ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη. ΄Εχουμε όμως να παρατηρήσουμε κάτι.το οποίο για τους ΄Ελληνες έχει σημασία, ότι ο Aicard και ο Jules Ferry αναγράφοντας το κατόρθωμα των Γάλλων, πομπωδώς φωνάζουν ότι «Τούρκοι και Γάλλοι διεκδικούσαν την κατοχή του αγάλματος», ότι « οι Τούρκοι αιφνιδιαζόμενοι βρέθηκαν σε αμηχανία», ότι, «αφ΄ενός ο ιερέας Οικονόμος Βεργής, τυχοδιώκτης, βάρβαροι δε αφ΄ετέρου οι προεστοί θεωρώντας ότι το αριστούργημα της τέχνης είχε αξία, μόνο γιατί ζητιόταν», ότι  « ο Νικόλος Μουρούζης και οι άρπαγες πάντοτε Τούρκοι, των οποίων η θρησκεία επέτασσε την άμεση καταστροφή του ειδώλου» , ότι «το άγαλμα σύρθηκε από τους Τούρκους», ότι « το άγαλμα συνετρίβη από τους βαρβάρους» κτλ. Τίποτε απ΄αυτά δεν είναι αληθινό. Ούτε Τούρκοι , υπήρχαν στη Μήλο, όταν αρπάχτηκε το άγαλμα, ούτε βάρβαροι άλλοι, ούτε Αρμένιοι, ούτε ο ιερέας Οικονόμος Βεργής ήταν τυχοδιώκτης, αλλά ήταν όλοι ΄Ελληνες υπήκοοι του Οθωμανικού κράτους, και απλώς θέλησαν να υπακούσουν στις διαταγές του Νικόλαου Μουρούζη, Δραγουμάνου του οθωμανικού στόλου.

 Η Estafeette προσάραξε με το πολύτιμο φορτίο της σε διάφορα λιμάνια , στην Ρόδο, την Κύπρο , τη Σιδώνα, τη Αλεξάνδρεια, τον Πειραιά, τη Σμύρνη.

Στην Σμύρνη το άγαλμα μεταφορτώθηκε στο Γαλλικό πλοίο Λέαινα, που έφθασε 24 Οκτωβρίου 1820 στην Κωνσταντινούπολη, ο δε de Riviere , επιβιβαζόμενος σ΄αυτό έφθασε στη Γαλλία, και την 1 Μαρτίου 1821 παρέδωσε το αριστούργημα αυτό της αρχαίας ελληνικής τέχνης, στον Λουδοβίκο ΙΗ’ .

Μετά τον απόπλου της Estafette, οι Μήλιοι και ιδίως οι προύχοντες βρέθηκαν σε δεινή θέση, όταν ο Δραγουμάνος του στόλου ζήτησε να μάθει πώς επέτρεψαν την αρπαγή, παρά τις ρητές διαταγές του.

Οι φόβοι τους και οι υπόνοιές του για τα δεινά που θα επακολουθούσαν, επαληθεύθηκαν σύντομα. Ο Μουρούζης, περί τα τέλη Αυγούστου ή αρχές Σεπτεμβρίου, καταπλέοντας στη Μήλο, καμμία δικαιολογία δεν θέλησε ν΄ακούσει, συνέλαβε τους προεστούς κα τους μετέφερε στη Σίφνο, όπου είχε συναθροίσει και άλλους προεστούς από τις Κυκλάδες για παραδειγματισμό.  Τους διέταξε να γονατίσουν μπροστά του, αφού δε τους επέπληξε και τους εξευτέλισε, τους έδειρε ανηλεώς και τους κατεδίκασε  σε πρόστιμο 7000 γροσίων ( 5.000 φράγκων των τότε χρόνων ) ποσό μέγα για τους κατοίκους του νησιού, το οποίο και κατέβαλαν ποιος ξέρει  κάτω από ποιες πιέσεις των πρακτόρων του Μουρούζη.( Σημειωτέον πως ο μισθός του προεστού ήταν 1000 γρόσια ετησίως).

Η επιβολή αυτής της ποινής από τον Μουρούζη στους κατοίκους του νησιού, που ήταν φτωχοί και ζούσαν από πενιχρή γεωργία, δεδομένου ότι το νησί είναι άνυδρο, εξήγειρε την οργή τους κατά του προξένου Βρέστ, αίτιου των συμφορών τους, ώστε απαίτησαν απ΄αυτόν να καταβάλει το πρόστιμο. Ο  Βρεστ εξαιτίας αυτού έφυγε απ΄το νησί και έσπευσε να βρει στα παράλια της Ανατολής τον ταξιδεύοντα Μάρκελλο , τον οποίο τελικά συνάντησε στη Σμύρνη και εξιστόρησε σ΄αυτόν και στον πρόξενο της Γαλλίας Πέτρο Δαβίδ, τα δεινοπαθήματα των Μηλίων. Ανέφερε πως ο Μουρούζης είπε στους Γάλλους, οι οποίοι άρπαξαν το άγαλμα , ότι δεν αναγνώριζε τους υποπρόξενους και ότι αν ο της Μήλου τολμούσε να αφαιρέσει αρχαιότητες θα έδινε την άδεια να τον σκοτώσουν. Οι λόγοι αυτοί αν και εκστομίσθηκαν σε στιγμή παραφοράς και εξάψεως προς υπηκόους ισχυρής Δυνάμεως δεν μπορούσαν να θεωρηθούν σπουδαίοι, ώστε να αναγραφούν από τον πρόξενο της Σμύρνης, άνδρα φιλέλληνα, προς τον πρεσβευτή. Η οργή και αγανάκτηση του Μουρούζη, άνδρα που ανήκε στην περήφανη ομώνυμη οικογένεια του Φαναριού, φιλοπάτριδος και ποτισθέντος τα νάματα της ελληνικής παιδείας, που εκτιμούσε την αξία των αρχαίων κειμηλίων της Ελλάδος ,ήταν δικαιολογημένη. Ίσως φάνηκε, υπέρ το δέον αυστηρός, τιμωρώντας τους κατοίκους της Μήλου, για πράξη για την οποία δεν ήταν ένοχοι. Δεν θα μπορούσαν άοπλοι και φιλήσυχοι νησιώτες ν΄αντισταθούν κατά οπλισμένων Γάλλων που πειθαρχούσαν στις διαταγές του κυβερνήτη του πλοίου και του γραμματέα της Γαλλικής πρεσβείας.

Ο Μουρούζης δεν ήταν κάποιος τυχαίος. Εκτιμούσε τις αρχαιότητες και ποθούσε να μείνουν στην αρχαία τους πατρίδα. Είχε τα παραδείγματα της συλήσεως του Παρθενώνα από τον ΄Ελγιν, της συλήσεως του ναού της Αίγινας, τη διασπορά παντού προκτόρων διαφόρων κυβερνήσεων που άρπαζαν και αγόραζαν αρχαιότητες, άκουγε την φωνή των δασκάλων των ελληνικών γραμμάτων της Σμύρνης, των Κυδωνιών, των Αθηνών, της Κωνσταντινουπόλεως, των μεγάλων ελληνικών κωμοπόλεων που υπήρχαν στην Θεσσαλία , που διαμαρτύρονταν κατά πάσης αρπαγής. Γνώριζε ακόμη εγκύκλιο του Οικουμενικού Πατριάρχη που απαγόρευε την εξαγωγή αρχαιοτήτων, διέβλεπε δε ίσως το 1820 το λυκόφως της νέας ανατολής της ελληνικής ελευθερίας και ζήτησε επιτακτικά όπως οι διαταγές του, εισακούονται, ώστε οι κάτοικοι να μην ξεπουλούν για χρήματα τους αρχαίους θεούς και τον κόσμο των ιερών της Ελλάδας. Η φιλοπατρία του ανδρός και η αγάπη του προς το Γένος, τον κατέστησαν ύποπτο στους Οθωμανούς, γι΄αυτό και υπήρξε  ένα από τα εξιλαστήρια θύματα ένα χρόνο μετά το γεγονός, που ιστορούμε, αφού αποκεφαλίστηκε στις 6 Μαίου 1821 , όπως και ο αδελφός του ως ύποπτοι συμμετοχής στην ελληνική επανάσταση.

Ο de Riviere , μαθαίνοντας από ανακοίνωση του Δαβίδ, για τις πράξεις του Μουρούζη κατά των Μηλίων, παραπονέθηκε στην Πύλη , η οποία διέταξε τον ναύαρχο του Οθωμανικού στόλους να δώσει την προσήκουσα ικανοποίηση, όπως και έγινε. Διηγείται ο Μάρκελλος, ότι μετά τα γεγονότα αυτά ζήτησε  με επιστολή ακρόαση από τον Μουρούζη, αλλά δεν επετεύχθη η συνάντηση. Βρισκόταν δε ο Μάρκελλος στο Παρίσι, όταν έμαθε για την αποκεφάλιση του Μουρούζη.

Ποιά ήταν η ικανοποίηση που δόθηκε στη Γαλλία από την Τουρκική κυβέρνηση άγνωστο. Λέμε δε εδώ πως ο ζήλος του Μουρούζη για τα πάτρια κειμήλια ίσως τον εξέθεσε στους αμαθείς Οθωμανούς δημιουργώντας υπόνοιες και συντέλεσε με τις πολιτικές τότε ραδιουργίες και αντιζηλίες στην αποκεφάλιση αυτού και του αδελφού του.

Από τα μέχρι εδώ εκτεθέντα είδαμε ποια ήταν τα παθήματα των Μηλίων εξαιτίας του αγάλματος. Δικαίως δε θα ρωτήσει κάποιος, ποιά ήταν η ωφέλεια, είτε προς όλη την κοινότητα που αναμείχθηκε στην υπόθεση , είτε προς ορισμένα πρόσωπα. Οι κάτοικοι των Αθηνών , ΄Ελληνες και Τούρκοι πήραν τουλάχιστον από τον ΄Ελγιν ένα ρολόγι της πόλης σε ψηλό πύργο , που χτίστηκε με δαπάνη του, για την σύληση του Παρθενώνος, οι δε Μήλιοι μόνο πληγές από ξίφη και ράβδους απ΄τους Γάλλους, δαρμούς και εξευτελισμούς και χρηματικές ποινές από τον Μουρούζη.

Για τον λόγο αυτό η κοινότητα έκανε παράπονα στη Γαλλική προεσβεία. Οι προύχοντες όταν κατέπλεε στη Μήλο Γαλλικό πολεμικό, έρχονταν παραπονούμενοι και ζητούσαν , η Γαλλική κυβέρνηση να τους αποδώσει τουλάχιστον τις αποζημιώσεις που καταβλήθηκαν από αυτούς. Η υπόθεση περατώθηκε μόλις στις 25 Ιανουαρίου του 1826.

Marie Henri Daniel Gauthier, comte de Rigny ( Δεριγνύ)

Η διεκπεραίωση της υπόθεσης πληρωμής των αποζημιώσεων οφείλεται στο ναύαρχο της Γαλλίας, γνωστό φιλέλληνα, που συμμετείχσε στην ναυμαχία της Πύλου de Rigny, ο οποίος την 4 Ιουλίου 1825 απέστειλε στον Υπουργό  των ναυτικών και των αποικιών της Γαλλίας επιστολή, που δημοσιεύθηκε από τον Στέφανο Michon (Revue des Etudes Grecques τόμος ΧV σελ. 18) , στην οποία αναφέρει ότι από την απόκτηση της Αφροδίτης το 1820 διάφοροι κάτοικοι της Μήλοι δεν έπαυσαν να ζητούν την αποπληρωμή των αποζημιώσεων των εισφορών που τους επέβαλε ο Μουρούζης.

«Οσάκις δε βασιλικόν πλοίον, και εγώ προ παντός, καταπλεύσωμεν εις Μήλον, έχομεν τας επιθέσεις των τοιούτων απαιτήσεων, περί ών επί δύο ήδη έτη μάτην αναφέρομαι εις την Γαλλικήν πρεσβείαν. Εν τούτοις ήτο απαραίτητον προ πολλού να είχε περατωθεί η υπόθεσις αύτη, εις ην αναμιγνύεται το όνομα του Βασιλέως. Και τολμώ να είπω ότι πρέπει να δοθεί πλειότερόν τι του νομίμως οφειλομένου. Μετά επιτόπιον έρευναν και λήψιν πάσης ειδήσεως και μαρτυρίας, ανεγνώρισα ότι, ίνα παύσωσιν πάσαι αύται αι απαιτήσεις, ήταν ανάγκη, να καταβληθώσιν εις τους Μηλίους 7.218 γρόσια, κατά την σημερινήν διατίμησιν του γροσίου εις 65 εκατοστά περίπου. Τοιαύτα είναι τα κακά αποτελέσματα, άτινα εις τον τόπον αυτόν επήνεγκεν η βραδύτης της πληρωμής, ήν ανά πάσαν στιγμήν θεωρώ εμαυτόν υπόχρεον να καταβάλω εξ΄ιδίων, πέμπων λογαριασμόν εις τον επί του Βασιλικού Οίκου υπουργόν. Υπεσχέθην ρητώς εις τους δυστυχείς αυτούς, οίτινες πλην των χρημάτων όσα κατέβαλον εφυλακίσθησαν επί τρεις μήνας, ότι θέλουσι πληρωθεί. Εξαιτούμαι όπως μοι δώσητε την άδειαν να πληρώσω το ποσόν τούτο αμέσως και ζητήσω την ανάληψιν αυτού, ως και ο κ.Forbin μοι επρότεινεν, εκ του ταμείου των Μουσείων».

Αυτά γράφτηκαν στις 4 Ιουλίου 1825 , την δε 25^η Ιανουαρίου του 1826 γράφτηκε η κάτωθι απόδειξη της παραλαβής των χρημάτων, των 7.218 γροσίων, ενώπιον του καγκελλαρίου της νήσου Ιακώβου Ταταράκη:

Οι προύχοντες της Μήλου, Ιάκωβος Ταταράκης, καγκελλάριος, ο Λουδοβίκος Μπρεστ υποπρόξενος της Γαλλίας και ο Πέτρος Ταταράκης, ο άγιος Οικονόμος Αρμένιος και ο αρχιμανδρίτης Μηκέλης, οι τρεις τελευταίοι ομολογούσιν ότι έλαβον μετρητά παρά του εκλαμπρότατου Κόνσολα Λουδοβίκου Μπρεστ, διαταγή και δια λογαριασμόν  της εκ του Μαρκησίου de Riviere, διαμένοντος εν Παρισίοις, πρώην πρεσβευτού της Γαλλίας, εν Κωνστ/πόλει, το ποσόν των τουρκ.γροσίων 7,218 αναγκασθέντες να πληρώσωσιν εις τον δραγουμάνον του Οθωμανικού στόλου Βεϊζαδέ Νικόλ. Μουρούζην, υπό το πρόσχημα ότι συνήνεσαν να δώσωσι την συγκατάθεσιν αυτών εις τον κ. Μάρκελλον, γραμματέα της Γαλλικής πρεσβείας εν Κων/πόλει και εις τον Μπρεστ, να παραλάβωσι το ευρεθέν εις την πατρίδα των άγαλμα, και δια του ποσού τούτου, όπερ έλαβον, πληρώσαντες πάσας τας ζημίας άς υπέστησαν τότε, διακηρύττουν ότι είναι ευχαριστημένοι , απέχοντες να εγείρωσι πάσαν μέλλουσαν αξίωσιν.

Υπογράφουσι. Λογοθέτης Μηκέλης, Τατταράκης μάρτυς, Σακελλίων Γρηγόριος μάρτυς, Ιάκωβος Αρμένιος.

Αρχιμανδρ. Μηκέλης, έλαβον και εξοφλώ , Πέτρος Ταταράκης έλαβον και εξοφλώ

Με το έγγραφο αυτό τελειώνει η υπόθεση και τα παθήματα των Μηλίων.

Τελικά ο Βρεστ , θεωρήθηκε αίτιος των δεινών και εξαναγκάστηκε, εξ΄ιδίων πιθανώς χρημάτων όπως προκύπτει  από άλλη απόδειξη που σώζεται, να καταβάλει 2000 γρόσια στον αρχιμανδρίτη Μικέλε, τα οποία επέβαλε στον τελευταίο ο Νικόλαος Μουρούζης ως έκτακτη φορολογία και ότι έδωσε έγγραφη υπόσχεση ότι θα εμποδίσει κάθε ζημιά του Μουρούζη, η οποία επρόκειτο ν΄ακολουθήσει. Επειδή δε επήλθε η ζημιά , θέλησε να εκπληρώσει την υπόσχεσή του και κατέβαλε το ποσό σε δόσεις μέχρι τα 2.000 γρόσια. Η απόδειξη που υπάρχει δεν φέρει υπογραφή και μάλλον πρόκειται για αντίγραφο , το οποίο κράτησε ο αρχιμανδρίτης για πάν ενδεχόμενο, ή για σχέδιο αυτής.

ΤΗΣ ΚΥΡΑ ΦΡΟΣΥΝΗΣ

 

                                Η Κυρά Φροσύνη, ελαιογραφία, του A. C. Decamps (1847)

H Φροσύνη, σύζυγος του εμπόρου Δημητρίου Βασιλείου, φημιζόμενη για το κάλλος, το γένος και την μόρφωσή της, δεν μπόρεσε ν΄αντισταθεί στον έρωτα του Μουχτάρ, γιού του Αλή Πασά, ο οποίος επωφελήθηκε του γενονότος της απουσίας του συζύγου της στην Βενετία. ΄Όταν ο Μουχτάρ στάλθηκε από τον πατέρα του , κατά διαταγή του σουλτάνου, εναντίον του αποστάτη Τζωρτζίμ στην Αδριανούπολη, η σύζυγός του, μαθαίνοντας τις ερωτικές σχέσεις του με τη Φροσύνη, ζήτησε από τον Αλή, την τιμωρία της αντιζήλου. Ο Αλής  πηγαίνοντας ο ίδιος στο σπίτι της Φροσύνης, την απήγαγε και την φυλάκισε μαζί με άλλες 17 γυναίκες απ΄τα Γιάννενα για τις οποίες υπήρχαν υπόνοιες επιλήψιμης διαγωγής και τις καταδίκασε σε θάνατο με πνιγμό στη λίμνη. Η απόφαση εκτελέστηκε την νύχτα της 11^ης Ιανουαρίου 1801 , το σπίτι της Φροσύνης σφραγίστηκε , τα υπάρχοντά της δημεύθηκαν ενώ τα δυό μικρά παιδιά της εγκαταλείφθηκαν στους δρόμους, χωρίς κανείς να τολμά  , για το φόβο του Αλή να τα περισυλλέξει μέχρις ότου επετράπη στον θείο της μητέρας τους επίσκοπο Γαβριήλ (κατόπιν πλούσιας δωροδοκίας ) να τα παραλάβει.

Τα πτώματα της Φροσύνης και των άλλων γυναικών όταν εκβράσθηκαν από τα κύματα στην ακτή, κηδεύθηκαν και η Φροσύνη ετάφη στο μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων. Η εκκλήσία αναγόρευσε τις γυναίκες καλλιμάρτυρες, επειδή μετά το θάνατό τους ο λαός τις θεωρούσε- και προπάντων την Φροσύνη- , μάλλον θύματα του τυράννου και όχι καταδίκους, συναισθανόμενος συμπάθεια γι΄αυτές. Αρκετά τραγούδια γράφτηκαν για την ωραία των Ιωαννίνων και μεταξύ αυτών το ακόλουθο που  μας έρχεται από το Πάπιγκο .

Τ' ακούσαταν τι γίνηκε στα Γιάννενα στη λίμνη,

Που πνίξανε τις δεκαφτά με την κυρά Φροσύνη;

΄Αχ , Φροσύνη παινεμένη,

Τι κακό΄παθες καημένη!

΄Άλλη καμμιά δεν το’βαλε το λιαχουρί1 φουστάνι,

Πρώτ΄η Φροσύνη το’βαλε και βγήκε στο σιργιάνι

΄Αχ, Φροσύνη παινεμένη,

Και στον κόσμο ξακουσμένη!

Δεν στο΄λεγα, Φροσύνη μου, κρύψε το δαχτυλίδι 2,

Γιατί αν το μάθει ‘Αλή πασάς, θε να σε φάει το φίδι.

΄Αχ, Φροσύνη μου καημένη,

Τι πολύ κακό θα γένει!

Αν είστε Τούρκ΄αφήστε με, χίλια φλωριά σας δίνω

Ή φέρτε το Μουχτάρ πασιά, δυό λόγια να του κρίνω.

Αχ, Φροσύνη μου καημένη,

Τι κακό πολύ θα γένει!

Μουχτάρ ΄πασά μου, πρόβαλε, τρέξε να με γλυτώσεις,

΄μέρωσε τον Αλή πασά και δώσ’ ό,τι να δώσεις.

Αχ, Φροσύνη πέρδικά μου,

Τι κακό ‘παθες κυρά μου!

Εις τον Βεζίρη τα φλουριά και δάκρυα δεν περνάνε

Κ΄εσένα μ΄άλλες δεκαεφτά τα ψάρια θα σας φάνε.

΄Αχ, Φροσύνη πέρδικά μου,

Μόκαψες τα σωθικά μου!

Χίλια καντάρια ζάχαρη θα ρίξω μεσ’ στη λίμνη,

Για να γλυκάνει το νερό, να πιεί η κυρά Φροσύνη.

΄Αχ, Φροσύνη παινεμένη,

Μεσ’ στη λίμνη ξαπλωμένη!

Φύσα, Βοριά, φύσα Θρακιά, για ν΄αγριέψ΄η λίμνη

Να βγάλει τες αρχόντισσες και την κυρά Φροσύνη.

΄Αχ, Φροσύνη παινεμένη,

Μεσ΄στη λίμνη ξαπλωμένη!

1.Λιαχουρί ή λαχούρι, ύφασμα της Λαχώρης (των Ινδιών).

2. Οι στίχοι 9,10 αναφέρονται στην σύμπτωση από την οποία έμαθε η σύζυγος του Μουχτάρ τις ερωτικές σχέσεις του με τη Φροσύνη. Ο Μουχτάρ είχε χαρίσει στη Φροσύνη, πολύτιμο δακτυλίδι, που είχε λάβει ο ίδιος ως δώρο από την σύζυγό του. Η Φροσύνη ευρισκόμενη σε οικονομική στενοχώρια, λόγω της αποδημίας του συζύγου της και του Μουχτάρ, έδωσε το δακτυλίδι σε χρυσοχόο για να διαπραγματευθεί την πώλησή του. Αυτός το πρότεινε στη γυναίκα του Μουχτάρ.

                                                                                 

Δύο  ακόμη τραγούδια για το χαμό της όμορφης κυράς.

Στίχοι Θ.Σκίπη.

Στη λίμνη το ρηγόπουλο
στάσου και πρόσμενέ το,
μοσχοτραγούδησέ το.

Παλάτια χρυσοπλουμιστά,
παλάτια μαγεμένα,
τα παρατάει για σένα.

Δούλος και σκλάβος γίνεται
της πλάνας ομορφιάς σου
στάσου στη λίμνη, στάσου.

Να πέσει στην αγκάλη σου,
να σε γλυκομεθύσει
κι εκεί να ξεψυχήσει.

Μουσική: Μίμης Πλέσσας

Στίχοι:  Κώστας Βίρβος 

Στα Γιάννενα στη μαύρη λίμνη
τα νούφαρα μοσχοβολούν
τις νύχτες την κυρά Φροσύνη
αγγέλοι παν και τη φιλούν

Στα Γιάννενα στη μαύρη λίμνη
πουλάκια κλαιν αμίλητα
πουλάκια κλαιν κυρά Φροσύνη
τα χείλη σου τ' αφίλητα

Ο χάρος είπες ας με πάρει
κάλλιο να με χαρεί η γης
και σπάραξε ένα παλληκάρι
μα εσύ δεν ήσουν να το δεις

  Και μία ταινία του Γ.Γρηγορίου  παραγωγής 1959 για την κυρά Φροσύνη, με την Ειρήνη Παπά στον πρωταγωνιστικό ρόλο..

Ο ΛΕΩΝ ΤΟΥ PORTO-LEONE Ή ¨ΔΡΑΚΟΛΙΜΑΝΟΥ"

ο Λέων του Πειραιώς , στη Βενετία.

Γνωστόν τυγχάνει ότι κατά τους σκοτεινούς του μεσαίωνος χρόνους, καθ΄ούς μετά του μαραθέντος της Ελλάδος κλέους είχεν εξαφανισθεί εκ του εδάφους αυτής και αυτή των τέως περικλεών γεωγραφικών ονομάτων η μνήμη, ο Πειραιεύς εκαλείτο Porto- Leone , ή κοινώς "Δράκο-λιμάνι". ΄Ωφφειλε  δε την ονομασίαν ταύτην εις κολοσσιαίον μαρμάρινον λέοντα, όστις άγνωστον πώς και πότε εις την θέσιν εκείνην ιδρυθείς και φέρων επί της ράχεως επιγραφάς μυστηριώδεις ομοιαζούσας προς Σκανδιναυικούς Ρούνους, είχεν απομείνει επί της ερήμου εκείνης παραλίας, ως έσχατον λείψανον  της ποτέ καλλιμαρμάρου πόλεως και δια των λιθίνων αυτού οφθαλμών εξηκολούθει ατενίζων ορφανήν πλέον, την προ των ποδών αυτού ρυτιδουμένην γλαυκήν επιφάνειαν, ήν άλλοτε ώργουν αλαζόνες τριήρεις. μέχρις ού ελθών ο επάρατος Μοροζίνης ο τον Παρθενώνα εις τον αέρα ανατινάξας, απέσπασεν εκ του βάθρου αυτού και τον ατυχή κολοσσόν, και ίδρυσεν αυτόν προ του ναυστάθμου της πατρίδος αυτού Βενετίας, όπου και νυν έτι ευρίσκεται.
Χάρις τη προφρόνω ευγενία του κ. Νικ. Βαρότζη, διευθυντού του εν Βενετία Μουσείου Κορέρ, περιήλθεν εις χείρας ημών σύγγραμα περιεργότατον επιγραφόμενον Guida per l; Arscualle di Venezia, 1829 , " , ;ήτοι "Οδηγός δια τον ναύσταθμον της Βενετίας" δημοσιευθείς εν τη πόλει εκείνη κατά το ρηθέν έτος. Εν αυτώ υπάρχει εικών παριστώσα την πρόσοψιν του εν λόγω καθιδρύματος, εφ΄ής φαίνεται και ο ημέτερος λέων μεθ΄ενός ετέρου, ως και ακριβές σχέδιον επί των νώτων του κολοσσού οφιδοειδούς επιγραφής, της περιεχούσης τους προμνησθέντας ρούνους. Λέγει δε περί αυτών ο σοφός του φυλλαδίου συγγραφεύς τα εξής:
"Oι δύο λέοντες προσήχθησαν εις την πόλιν ημών το 1687, ότε τα Βενετικά όπλα υπό τον Φραγκίσκον Μοροζίνην, τον μετέπειτα Δόγην, κατέλαβον την Αχαίαν, επεφάνησαν εν Ευβοία και κατέκτησαν την όλην Πελοπόννησον. Ο μείζων, δεξιώς της Πύλης ίστατο εν Πειραιεί, καλουμένω ακόμη, τούτου ένεκεν, Porto Leone . ο έτερος κεκλιμένος αριστερώς της αυτής πύλης, ελήφθη εκ της οδού, ήτις φέρει εκ του λιμένος εκείνου εις την πόλιν, ανεκαίνισε δε την κεφαλήν αυτού τεχνίτης ήκιστα δεξιός.
¨Ο πρώτος καθήμενος επί των οπισθίων ποδών τυγχάνει περιεργότατος, ως εξ΄αρχαιοτάτων τινών επιγραφών, ή κάλλιον ειπείν, ως εκ  χαρακτήρων τινών ελικοειδώς επιφαινομένων υπό τον τράχηλον και κατά τα νώτα του θηρίου. Σπανίως εκεντήθη η περιέργεια των σοφών και ησχολήθη η γλώσσα και ο κάλαμος των αρχαιολόγων, ως τούτο συνέβη προς εξήγησιν των παραδόξων εκείνων σημείων. επενοήθησαν δε περί αυτών, ελέχθησαν και δια του τούτου υπεστηρίχθησαν εικασίαι τόσον επιτήδειαι,, όσον και αλλόκοτοι τοσούτον δε προέβη η μανία αύτη, περί την εξιχνίασιν του μυστηρίου και την υποστήριξιν των διαφόρων γνωμών, ώστε κατά τινας δημοσεύσεις, οι εν λόγω λέοντες εκηρύχθησαν έργον μη ελληνικόν, καίτοι λαξευθέντες εκ μαρμάρου του Πεντελικού όρους, κειμένου παρά τας Αθήνας και ληφθέντες εκ της πόλεως εκείνης, γεγονότων, άπερ επαρκώς διαψεύδουσιν την ματαιόσχολον ταύτην υπόθεσιν.

αντίγραφο του Λέοντος στην είσοδο του λιμένος Πειραιώς

¨Ερανιζόμεθα περί της φιλολογικής ταύτης έριδος τα εξής εκ του προσφάτου (1815) συγγράμματος του ελλογιμοτάτου κ. Jiannantonio Moshiini, συνενούντος προς την βαθείαν μάθησιν, ευρείαν αγχίνοιαν και λεπτοτάτην οξυδέρκειαν. Διχογνωμούσι, λέγει , περί του αντικειμένου τούτου οι αρχαιολόγοι. Κατ΄άλλους πρόκειται περί ρουνικών επιγραφών , και  κατ΄άλλους περί Πελασγικών. Την πρώτην γνώμην υπεστήριξεν ο Σουηδός κ. Akerblad  γράψας περί αυτού εν έτει 1803 , και μετ΄αυτόν ο μεταφραστής και σχολιαστής αυτού κ. d΄ Ause de Villoison. Κατά τον εν λόγω σοφόν ο λέων τυγχάνει μεταγενέστερος της εποχής των Αντωνίνων και η επιγραφή έτι νεωτέρα οφειλομένη ίσως εις τους Βαριάγους οίτινες αργότερον κατά τον δέκατον αιώνα επωνομάσθησν  Αγγλοι (;) Την γνώμην δε ταύτην παραδέχεται και ο σοφός Filiasi.
Απ΄εναντίας ο κ. d; Harcanville κηρύττει την επιγραφήν Πελασγικήν και τον λέοντα έργον μη ελληνικόν, εις ο εν τούτοις ουδόλως συμφωνεί ο ημέτερος διάσημος Κανόβας (αναφέρεται προφανώς στονAntonio Canova ,τον οποίο γνωρίζουμε ως Βενετό γλύπτη, αυτό το "ημέτερος" όμως, μήπως σημαίνει πως ήταν ελληνικής καταγωγής, άν και πουθενά δεν αναφέρεται κάτι τέτοιο;), αναγνωρίζων εν αυτώ την μεγαλοφυίαν της ελληνικής σμίλης. Ο εκ Μιλάνου κ. Bossi  παραδέχεται την γνώμην του d΄ Harcanville , αλλά φρονεί, ότι αι επιγραφαί τυγχάνουσι σύγχρονοι του λέοντος , ον θεωρεί ως έργον μεταγενέστερον των κλασικών εν Ελλάδι χρόνων. Ταύτα δε πάντα επικυροί η γνώμη του κ. Rink  όστις νομίζων ότι διακρίνει τας λέξεις  ΑΘΕΝΕΙΕΡ ως και σκιάν τινα της λέξεως ΛΕΟΝ αποφαίνεται τον λέοντα Ιερόν της Αθηνάς.
¨Εν τοίτοις, υπάρχει και ο υποστηρίζων ότι ο λέων ημών ελαξεύθη εις ανάμνησιν της εν Μαραθώνι μάχης. Εάν τούτο αληθεύει, κατέχομεν έργον αριθμούν 2.308 έτη, και υπομιμνήσκον την ανδρείαν του Μιλτιάδου, του Αριστείδου και του Αισχύλου, μεγάλου συνάμα ποιητού και μαχητού.
" Ο εν λόγω κολοσσός φέρει προσέτι και μεταγενεστέρας επιγραφάς. Πέντε έτη μετά την άλωσιν επεσκέφθη άγνωστός τις την Ελλάδα, χαράξαν επ΄αυτού τα εξής BIEF VIT NICHO LAUS BRES DIE XXVII MARCI 1458.

οι επιγραφές

"Επί δε της βάσεως εύρηται η κατωτέρω επιγραφή, ήτις μέχρι του έτους 1797 ήν εκ χαλκού FRANCISCUS MAYROGENUS PELOPOSIACUS EXPUGNATIS ATHENIS MARMOREA LEOMUM SIMULACRA. TRIUMPHALI MANU E PIREO DIREPTA IN PATRIAM TRAN STULIT FUTURA VENETI LEONIS QUAEFUERANT MINERVAE ATTICAE ORNAMENTA ( Περιεργοτάτη εν τη επιγραφή ταύτη τυγχάνει ιδίως η γραφή MAUROGENUS,  εξ΄ής προκύπτει ότι ο Μοροζίνης περί ού καταφανώς πρόκειται , αληθώς Μαυρογένης καλούμενος, και πιθανώς εκ Πελοποννήσου καταγόμενος, ήν καταγωγής ελληνικής).
"Και υπό τον έτερον δε λέοντα αναγιγνώσκονται σήμερον τα εξής, αφαιρεθέντος του χαλκού  ATHENIENSIA VENETAE CLASIS TROPHEA VENETI SENATUS DECRE TO IN NAVALIS VESTIBULO CONSTITUNA..
μετ΄αυτόν υπάρχει τρίτος, όστις, καθ΄άς δοκεί κατετέθη όπου ευρίσκεται κατά το 1716, καθ΄όσον επ΄αυτού αναγινώσκομεν ANNO CORCURAE LIBERATAE.
" Τέλος δ΄επί τετάρτου τινός, προς την τάφρον, υπάρχουσιν απλώς οι λέξεις ΕΧ ATTICIS' 
Εκ πάντων δε των προμνησθέντων συγγραμμάτων σπουδαιότερον εστί το του Akerblad , επιγραφόμενον   Notia sur deux inscriptions en caracteres runiques trouvees a Venise"  και καταχωρισθέν εις το  Magazin Encyclopedique  του Α. L.Millia  έτος Θ΄τόμ.Ε΄σελ.55. Παρίσιοι 1804
Βερολίνον                                                               Κλέων Ραγκαβής

(Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό και φιλολογικό περιοδικό ΣΦΑΙΡΑ το 1903)
Ο Κλέων Ρίζος Ραγκαβής (1842 - 1917) ήταν Έλληνας λόγιος, θεατρικός συγγραφέας και διπλωμάτης.)

ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ
.. Πρώτος ο Δανός Akerblad το 1799 επικεντρώθηκε στο θέμα και εξέδωσε τα αποτελέσματα της έρευνάς του σε μια φιλολογική εσπερίδα στην Κοπεγχάγη. Πολλοί μετά απ’ αυτόν χρησιμοποίησαν ή τροποποίησαν τη συγκεκριμένη εργασία. Αξίζει να επισημάνουμε ότι ο πρώτος Έλληνας που ασχολήθηκε με τη μετάφραση των επιγραφών ήταν ο Α. Μουστοξύδης. Το πότε χαράχτηκαν οι επιγραφές αυτές είναι ένα ερώτημα που απασχόλησε πολλούς μελετητές. Ο Laborde υποστήριξε ότι οι επιγραφές χαράχτηκαν την εποχή κατά την οποία το λιοντάρι μεταφέρονταν από το Μαραθώνα στην Αθήνα. Υποστηρίζει δηλαδή ότι το μνημείο είναι δημιούργημα των Αθηναίων σε ανάμνηση της νίκης των Ελλήνων στο Μαραθώνα. Αντιθέτως, με βάση τον Bugge, οι επιγραφές χαράχτηκαν γύρω στα μέσα του 11ου αιώνα. Με αυτή την άποψη συμφωνεί και ο Γρηγορόβιος και προσθέτει πως οι επιγραφές χαράχτηκαν από την ακολουθία του Βασίλειου του Βουλγαροκτόνου κατά την επίσκεψή του στην Αθήνα το 1018.
O Grimm τοποθέτησε χρονικά τη χάραξη των επιγραφών αυτών το 12ο ή το 13ο αιώνα. Οι λόγιοι της Άρκτου υποστηρίζουν την άποψη του Γρηγορόβιου και προσθέτουν ότι οι επιγραφές χαράχτηκαν κατ’ εντολή του κόμη Καίνιξμαρκ (Konigsmark) ή από στρατιώτη του για διασκέδαση το 1688.
Οι Akerblad, Kopish, Grimm, Bugge, Γρηγορόβιος, Αρβανιτόπουλος, Χιωτέλης υποστήριξαν ότι οι επιγραφές χαράχτηκαν από Σουηδό μισθοφόρο, ο οποίος υπηρετούσε στη φρουρά των Βαράγγων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον 11ο αιώνα. Ο Laborde αντιτίθεται με την εκδοχή αυτή υποστηρίζοντας ότι οι Βάραγγοι δεν είχαν ούτε τη συνήθεια αλλά ούτε και την γνώση που απαιτείται για τέτοιου είδους επιγραφές.
Η γλώσσα των επιγραφών υπήρξε πεδίο πολλών αντιπαραθέσεων και διαφωνιών. Ο Bossi και ο αρχαιολόγος D’ Hancarville διακρίνουν πελασγική γραφή. Ο Laborde υποστήριξε ότι μοιάζουν με ελληνικά, φοινικικά, σιναϊτικά γράμματα σε πρωτόγονη μορφή. Υπήρξαν πολλοί όμως, με επικεφαλής τον Akerblad, οι οποίοι έχουν την άποψη ότι τα γράμματα είναι ρουνικά. Ρουνικό αλφάβητο χρησιμοποίησαν διάφοροι βόρειοι λαοί, κυρίως σκανδιναβικοί, για πάρα πολλούς αιώνες. Δεδομένου ότι η επίσκεψη τέτοιων φύλων ήταν συνεχής στο πέρασμα των αιώνων, στον ελλαδικό χώρο, ενισχύεται η θεωρία με βάση την οποία έγιναν οι διάφορες μελέτες.
Ο πρώτος ο οποίος έδωσε πλήρη ερμηνεία των επιγραφών είναι ο Σουηδός Rafn το 1856. Μετάφραση της επιγραφής αυτής υπάρχει αυτούσια στην «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» του Κων. Παπαρηγόπουλου και είναι η εξής:

• Για την αριστερή πλευρά «Ο Χάνων με τον Ουλφ, Ασμούνδ και Οέρν κυρίευσαν αυτό το λιμάνι. Αυτοί μαζί με το Χάραλδ τον Μακρό επέβαλαν βαριές χρηματικές ποινές εξαιτίας της αποστασίας του ελληνικού λαού. Ο Δαλκ αιχμαλωτίστηκε, ο Έγιλ και ο Ραγνάρ εκστράτευσαν σε Ρουμανία και Αρμενία».
• Για τη δεξιά πλευρά «Ο Άσμουνδ με τον Ασγείρ, Θορλείφ, Θορ και Ιβάρ χάραξαν τις επιγραφές αυτές κατόπιν παραγγελίας του Χάραλδ του Μακρού παρά την οργή των Ελλήνων να τους εμποδίσουν».

Οι ερμηνείες αυτές έχουν υιοθετηθεί από πολλούς, αλλά έχουν απορριφθεί επίσης από πολλούς. Ωστόσο το μόνο υπαρκτό πρόσωπο στην επιγραφή είναι ο Χάραλδ ο Μακρός, για τον οποίο όμως δεν υπάρχει μαρτυρία για την εμφάνισή του στον Πειραιά, παρά μόνο για τις δραστηριότητές του στην ευρύτερη περιοχή. (ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ)

1453 μ.Χ "ΤΑ ΥΣΤΕΡΑ"

φωτο :http://synodoiporia.blogspot.gr

' Οταν έπεσε και το τελευταίο βυζαντινό όπλο στην  Πύλη του Ρωμανού-το σπαθί του Κωνσταντίνου, πήραν οι γενίτσαροι και την Πύλη της Αδριανούπολης, που την υπερασπίζονταν οι αδελφοί Μοκιάρδι. Αυτοί κατάφεραν με τ΄άλογά τους καλπάζονας, να φτάσουν ως το Γαλατά και να σωθούν . Η τρίτη ρημαγμένη πόρτα, της Σηλυβρίας, κυριεύτηκε από τον Αλβανό Ηλία Μπέη, που τον αντάμοιψε ο σουλτάνος για την παλληκαριά του, με το να τον ονομάσει Ιμραχόρ (σταυλάρχη του) και να του χαρίσει όλα τα χτήματα της μονής Ιωάννου του Στουδίτη.
Οι γενίτσαροι άνοιξαν ύστερα διάπλατα κι΄όλες τις άλλς πύλες. Τώρα η οργή του Προφήτη πέφτει πάνω στη νικημένη Πόλη.....Τρέξανε στο κοντινό παλάτι της Βλαχέρνας και το κούρσεψαν, ύστερα πήγαν στη μονή της Χώρας κι΄έβαλαν χέρι στη θαυματουργό εικόνα της Οδηγήτριας. Οι καλόγεροι δοκίμασαν να τους την πάρουν πίσω, μα το εικόνισμα είχε πολύ χρυσάφι και πλούσια πετράδια κι΄ οι Αγαρηνοί σκότωσαν τους ιερωμένους που αντιστέκονταν και ξήλωσαν τους θησαυρούς που είχε πάνω της η πάναγνη εικόνα. Τέλος με το τσεκούρι σπάσανε σε τέσσερα κομμάτια το ξύλο της και το ποδοπάτησαν, εμπρός στα μάτια μερικών καλογερων που, κατάπληκτοι , δεν βρίσκαν άλλη εξήγηση για τ΄απίστευτα που συνέβαιναν, παρά την οργή του Θεού για τα κρίματά τους. Μετά την μονή της Χώρας στράφηκαν οι πλιατσικολόγοι προς το ναό της Αγίας Θεοδοσίας, που τον είδανε κατάφωτο, επειδή οι Βυζαντινές τον λιτάνευαν, κρατώντας αναμένα κεράκια , όπως την Ανάσταση. Εκεί βρήκανε τις ομορφότερες αριστοκράτισσες και παρθένες που δεν τις είχε αγγίξει αντρικό χέρι. Η μανία τους για γυναίκα τους έκανε να τις βιάσουν μέσα στονι ερό χώρο. Πριν το μεσημέρι εκατόν πενήντα χιλιάδες Τούρκοι σκορπίστηκαν στη Βασιλεύουσα. Ούτε μάγερας, ούτε καμηλιέρης απέμεινε στο στρατόπεδό τους. ΄Εμπαιναν στα σπίτια, άρπαζαν ό,τι πολύτιμο πετύχαιναν, σκότωναν μπροστά στα μάτια συγγενών τους γέροντες, τα νήπια και τους άρρωστους, επειδή αυτοί δεν άξιζαν παράδες, δούλωνάν τις νέες νοικοκυρές, τα κορίτσια και τα παιδιά, τα δένανε πιστάγκωνα και, σαν κοπάδια πρόβατα, τα σέρναν να τα κλείσουν στη σκηνή τους ή τα πουλούσαν στους σωματεμπόρους του Μωάμεθ που αγόραζαν αμέσως μετρητοίς τα ομορφότερα πλάσματα....Οι ναύτες πάλι του εχθρικού στόλου, ενώ είχανε διαταγή να μείνουν στα πλοία τους, όταν είδαν τους πεζούς να ξαφρίζουν παλάτια κι΄εκκλησιές, δεν κρατήθηκαν, ανέβηκαν τά άδεια πια θαλασσινά τείχη και ρίχτηκαν να λεηλατήσουν τις αποθήκες του λιμανιού. μόλις κατάλαβε ο Βενετός λιμενάρχης Αλοίσιος Διέδος πως κανένα τούρκικο πολεμικό δεν μπορούσε να κουνηθεί δίχως ναύτες, άνοιξε την αλυσίδα του λιμανιού κι έκανε σήμα , στα πλοία να σαλπάρουν. Τότε διαδραματίστηκαν σκηνές φρίκης. Πλήθος λαού που βρέθηκε κοντά στις βάρκες, δοκίμασε να πάει ως τις γαλέρες που τις έβλεπε ν΄ανοίγουν τα πανιά τους. Αλλά εκείνοι που είχανε γεμίσει κιόλας τις βάρκες, από αίσθημα αυτοσυντήρησης, τους έσπρωχναν και τους ρίχνανε στη θάλασσα. Κανένας δε νοιαζόταν για όσους πνίγονταν και καλούσαν σε βοήθεια. Οι πλούσιοι πρόσφεραν πανάκριβα κοσμήματα για να σωθούνε, μα δε σκοτιζόταν κανείς κείνες τις ώρες για θησαυρούς, παρά μόνο για τη ζωή του.....
.....Σαν έφυγαν τα πλοία ο ανθρώπινος ποταμός που κυλιότανε κατά τη θάλασσα, στράφηκε πανικόβλητος προς την Αγιά Σοφιά.Με την παιδιάστικη φαντασία του μεσαίωνα πίστεψαν οι βυζαντινοί την προφητεία πως οι Τούρκοι θα κατέβαιναν το πολύ ως τη Μητρόπολη γιατί εκεί ο αρχάγγελος Μιχαήλ με την πύρινη ρομφαία του θα τους έδιωχνε. Κάμποσες χιλιάδες κλείστηκαν στο μεγάλο ναό και περίμεναν το θαύμα της θεικής προστασίας.Με τα τσεκούραι σπάζουν οι Αγαρηνοί τις πόρτες και ξεχύνονται μέσα. Πριν καν προφτάσουν να φωνάξουν τα πρόβατα του Χριστού σφάζονται απ΄όσους βάρβαρους διψάν αίμα, ενώ η πλεονεξία άλλων τους κάνει να τρέξουν στις ΄Αγιες εικόνες με τα διαμαντικά. ΄Αλλοι πάλι διαλέγουν όμορφες κοπέλες, τις γυμνώνουν και τις βιάζουν, αδιαφορώντας για το τί γίνεται γύρω τους. Κι΄άν καμμιά τολμούσε ν΄αντισταθεί , της έσπαζαν το κεφάλι στις πλάκες και τη βιάζανε νεκρή.Η φρίκη της πραγματικότητας ήταν πολύ πιό τρομαχτική από κάθε περιγραφή. Τρεις ώρες χρειάστηκαν για να χορτάσουν τ΄άγρια ένστικτά τους οι Τούρκοι, κατόπιν βάλθηκαν ν΄ατιμάσουν την εκκλησία. Με χατζάρια άρχισαν να καταστρέφουν όσα μωσαϊκά και τοιχογραφίες έφταναν τα χέρια τους.΄Ενας γενίτσαρος κατέβασε από το Ιερό Βήμα, το Σταυρό του Αγίου Κωνσταντίνου με χαραγμένο το "Εν τούτω Νίκα", έβαλε πάνω το τουρμπάνι του κι΄αρχισε να χορεύει φωνάζοντας "Δέστε το Θεό των χριστιανών", ύστερα τσάκισε το σταυρό και κόπρισε πάνω του.Μόνο κατά τ΄απόγεμα σταμάτησαν οι φοβερές σκηνές στη Μητρόπολη, κι΄απλώθηκε στο ναό νεκρική σιγή. Ενώ σπάραζε η Βασιλεύουσα από την εκδίκηση των μουσουλμάνων, κάλεσε ο Μωάμεθ κοντά του το Λουκά Νοταρά Μέσα στη χαρά της θαυμαστής επιτυχίας του, ότι αυτός πέτυχε κείνο που δεν κατόρθωσαν επί αιώνες τόσοι διάφοροι λαοί, δύο έννοιες τον σκότιζαν. Πού βρίσκεται ο βασιλιάς Κωνσταντίνος; Πώς θα διοικήσει την κληρονομιά των Γκιαούρηδων: Ο Νοταράς παρουσιάστηκε περήφανος, μα όχι προκλητικός, μπροστά στον παντοδύναμο νικητή."Γιατί δεν ήρθες να συννενοηθείς μαζί μου για να σωθεί η πόλη σας, παρά προτίμησες τον πόλεμο;" ρώτησε ο σουλτάνος.
Ο μέγας δούκας απάντησε πως δεν ήταν στο χέρι του ν΄αποφασίσει , αλλά στο χέρι του αυτοκράτορα.
-"Ωστόσο είχες εσύ μεγάλη δύναμη και ξέρω πως μισούσες τους Φράγκους. Γιατί δε με βοήθησες;Καλύτερα είναι τώρα που σας σφάζουν;"
" ' Ήμουν υποχρεωμένος να υπακούσω στην απόφαση του αφέντη μου Κωνσταντίνου"........
......Ζήτησε ύστερα ο σουλτάνος από τον μέγα δούκα να του ονομάσει ποιοί Ρωμιοί είχανε σημαντικές θέσεις κι έδωσε εντολή να τους εξαγοράσουν από τους στρατιώτες, πληρώνοντας χίλια άσπρα για τον καθένα.
"Εσένα Νοταρά , θα σε χρειαστώ για να συνεργαστούμε,είπε. ¨Εμαθα πως η γυναίκα σου είναι άρρωστη. Πες της να μη λυπάται για τις συμφορές σας , εγώ θα σας δώσω περισσότερα απ΄οσα χάσατε".
΄Υστερα πρόσταξε τον Ζαγανό πασά , να στείλει τον μέγα δούκα σπίτι του και να βάλει πιστή φρουρά να μην αφήσει κανέναν, ούτε να μπει , ούτε να βγεί. Τέλος έδωσε διαταγή να ψάξουν τους νεκρούς έναν-έναν , μήπως βρούνε το πτώμα του Κωνσταντίνου. ΄Οποιος του έφερνε το κεφάλι θ΄ακριβοπληρωνόταν.
Την άλλη μέρα, αφού πλύθηκαν πολλές άσχετες νεκροκεφαλές, ένας γενίτσαρος Σέρβος στην καταγωγή, πήγε το πραγματικό σώμα του Κωνσταντίνου στο Μωάμεθ. Είχε οδηγηθεί από τα κόκκινα πέδιλα, με τον αυτοκρατορικό αετό χρυσοκέντητον απάνω. Το καταματωμένο πουκάμισο του βασιλιά μιλούσε για τις τελευταίες τους στιγμές. Ο Μωάμεθ διάταξε να κόψουν το κεφάλι, να το καθαρίσουν και να του φέρουν αμέσως τον Νοταρά και τον Πατριαρχεύοντα. Τους έδειξε το κεφάλι και τους ρώτησε άν μπορούν να ορκιστούν πως αυτός είναι ο Κωνσταντίνος. Το πρόσωπο φαινόταν τυλιγμένο στην ομορφιά του θανάτου. Ναι αυτός ήταν. Τότε ο Μωάμεθ, που τιμούσε τα παλληκάρια, ασπάστηκε το μέτωπο του βασιλιά , ύστερα πρόσταξε να στήσουν το κεφάλι στην κολώνα του πορφυρίτη που έστεκε μπροστά στο Αυγουσταίο, να το δει όλος ο στρατός. Το σώμα το παράδωσε στον Πατριαρχεύοντα να το θάψει με τιμή.......
.....Ο αδιόρθωτος Γεννάδιος, δόξαζε την θεία πρόνοια που με τους Τούρκους έσωσε την Ορθοδοξία από τον Πάπα. Δεν νοιάστηκε για τις εξισλαμίσεις που έκανε ο σουλτάνος, οπότε πολλοί ΄Ελληνες τούρκεψαν για ν΄ανεβούν, από την τάξη του νικημένου σκλάβου, στην τάξη του νικητή.
Την άλλη μέρα ο Μαχμούδ πασάς, άνθρωπος καλλιεργημένος με ελληνική καταγωγή, που έγραφε ποιήματα και σπαταλούσε τα χρήματά του μ΄ευγένεια, εξήγησε στο σουλτάνο πως ήτανε τρέλα ν΄αφήσουν άγρια στίφη από ανατολίτες να καταστρέφουν την "Βασίλισσα των πόλεων" και τον έπεισε να πάει να σταματήσει τις καταστροφές. Τότε μπήκε ο Μωάμεθ στην Πόλη, νωρίς τ΄απόγεμα της 30ης Μαίου. Καβάλα στο μαύρο αράπικο άλογό του, με τις δυό μεγάλες σημαίες του Χαλιφάτου δίπλα του, κι΄ολους τους χρυσοστόλιστους βεζύρηδες, πασάδες και στρατηγούς πίσω, πέρασε τα τείχη και προχώρησε προς την πόλη- τ΄όνειρό του. Τηνε βρήκε έρημη. Δεν άκουγε μήτε σκύλου γάβγισμα , μήτε λαλιά πετεινού, μήτε κλάμα μωρού. Σιωπή τάφου, τη σκέπαζε.
Στ' ανάκτορα των Βλαχερνών στάθηκε ο σουλτάνος και , βλέποντας το κατάντημα του βομβαρδισμένου και λεηλατημένου παλατιού, απάγγειλε στίχους του Πέρση ποιητή:
" Η αράχνη απόμεινε μόνος φρουρός του αυτοκρατορικού παλατιού, κι΄απο τα βασιλικά μνήματα του Εφράζ αντηχεί φωνή κουκουβάγιας".΄Υστερα κατέβηκε από τη Λεωφόρο "Μέση " προς την Αγορά. Δεξιά κι΄αριστερά ωραίες βίλλες , με φουντωμένους κήπους και συντριβάνια, δήλωναν ευτυχισμένες μέρες ειρήνης, μαλίγο παρέκει τα ξεκοιλιασμένα μαγαζιά, με τα πτώματα των εμπόρων και τις χυμένες πραμάτειες, φανέρωναν την κατάρα του πολέμου.
Στην πλατεία του Εμβόλου πρόσεξε αγάλματα παλιών βασιλιάδων. Εντύπωση του έκανε το χάλκινο μνημείο του Ιουστινιανού που τον παρίστανε καβάλα, με το δάχτυλο τεντωμένο, να δείχνει κατά την Ανατολή.
"Ποιός είναι αυτός;"ρώτησε τη συνοδεία του, μα κανένας από τους ολιγογράμματους πασάδες δεν ήξερε ιστορία.
"Στείλτε να μου φέρετε κείνον τον νεαρό γραμματέα τον Κριτόβουλο. Αυτός θα μας τα ξηγάει", είπε και τράβηξε το δρόμο του.
Στην Αγιά Σοφιά μπήκε από το Νάρθηκα με τ΄άλογό του, μα τέτοιο θάμπος τον συνεπήρε από την μεγαλοπρέπεια του ναού, που ξεπέζεψε, γονάτισε, μάζεψε λίγη σκόνη από το βρώμικο δάπεδο , την έριξε στο κεφάλι του, δείγμα ταπεινότητας , κι΄είπε:
" Σ΄ευχαριστώ, Αλλάχ, που μ΄εξίωσες να πάρω τέτοια πόλη". ΄Υστερα είδε ένα φανατικό μουσουλμάνο, να κοπανά με το τσεκούρι τα μαρμαροστολίδια του Ναού.
"Τί κάνεις εκεί ;" τον ρώτησε.
-"Χαλάω την εκκλησία των απίστων".
Με το χρυσό ραβδί του έδωσε μιά γερή στο κεφάλι, για να τον τιμωρήσει και φώναξε δυνατά να τον ακούσουν όλοι
-"Τους ανθρώπους και το βιός τους τα παραχώρησα στο στρατό, όμως οι οικοδομές είναι δικές μου. Κανένας να μην τις πειράξει!".
Ο Μαχμούτ του έδειξε, στην άλλη άκρη της Μητρόπολης, κάτι στρατιώτες να ψήνουν κρέατα πάνω σε φωτιά που την έτρεφαν με ζωγραφισμένα ευαγγέλια και παλιές εικόνες. Τους έδιωξε με τις κλωτσιές. Στο κέντρο του ναού σταμάτησε κάμποσην ώρα και αποθαύμαζε το κάλλος της οικοδομής. Κατάπληξη του έκανε ο θαυμαστός ναός που άστραφτε πρασινόχρυσος. ΄Επιασε το χέρι του Μαχμούτ κι ομολόγησε
-" Δίκιο είχες να με κατεβάσεις να σώσω τα μνημεία".
Ο Κριτόβουλος γράφει "Οίκτος κατέλαβε τον Μωάμεθ δια την φθοράν και τας λεηλασίας και δακρύσας είπεν " Οίαν πόλην εις διαρπαγήν και απώλειαν δεδώκαμεν".
΄Υστερα ανέβηκε, σαν κατακτητής την Αγία Τράπεζα, κάλεσε ένα Χότζα ν΄απαγγείλει προσευχή, γιατί από κείνη τη στιγμή την Αγιά Σοφιά την έκανε Τζαμί, και πρόσταξε να μαζέψουν αμέσως τα πτώματα και να κάνουν καθαρμούς, για να εξαγνιστεί ο τόπος απ΄ότι ανόσιο συνέβηκε.
Καθώς κίνησε ο σουλτάνος να βγει από την εκκλησία , τον πλησίασε κάποιος αράπης βαζιβουζούκος και του είπε:
"Πολυχρονεμένε μου Πατισάχ, θέλω να μάθεις, πως εγώ, με το χέρι μου , σκότωσα το βασιλιά των γκιαούρηδων".
Ο Μωάμεθ σούφρωσε τα φρύδια του
-"Εσύ, μωρέ , τον σκότωσες; Τ΄ορκίζεσαι;"
Χαρούμενος  ο Αράπης για το μεγάλο μπαξίς που θα πάρει, ορκίζεται κι΄αρχίζει να διηγάται την ιστορία του. Ο σουλτάνος αγριεμένος τον σταματάει:
-"Τόλμησες , αχρείε, να σηκώσεις χέρι σε βασιλιά;"
-"Πάρε του το κεφάλι!"
Τούτο το έκαμε για να χαρακτηρίσει τον εαυτό του διάδοχο της βυζαντινής αυτοκρατορίας, που τιμωρούσε εκείνον που έκανε την ατιμία να σκοτώσει τον νόμιμο βασιλιά.
Από την Μητρόπολη ο σουλτάνος πέρασε στο στίβο του Ιπποδρόμου. Σταλμάτησε μπροστά στο χάλκινο τρίποδα των Δελφών με τις τρεις κεφαλές φιδιών και ρώτησε τον Κριτόβουλο
-"Τί σημαίνουν τούτα τα φίδια;"
Ο νεαρός του εξήγησε πως ήταν αφιέρωμα των Αρχαίων Ελλήνων στον Απόλλωνα από τα περσικά λάφυρα της νίκης των Πλαταιών. ΄Αμα κατάλαβε πως το μνημείο δεν είχε σχέση με την Κωνσταντινούπολη, έσπασε με το ρόπαλό του το κάτω σαγόνι ενός φιδιού και τράβηξε προς την Ακρόπολη........
Κάθησε σταυροπόδι με τη συνοδεία του , πρόσταξε το τσογλάνι του να του ανάψει τσιμπούκι κι΄άρχισε να εξηγά στους βεζύρησες ότι δεν πρέπει ν΄αδειάσει η Πόλη από τους γραμματισμένους Ρωμιούς. Θ΄αναλάβαιναν κοντά του υπηρεσία για να μπορέσει να διοικηθεί ο τόπος.....
Πραγματικά ο σουλτάνος ξόδεψε πολλά χρήματα για να εξαγοράσει κάπου τριακόσιους Βυζαντινούς άρχοντες, λογοθέτες και σοφούς. Οι πασάδες του όμως, που φοβήθηκαν την ανωτερότητα των Ελλήνων, έπεισαν τον Μωάμεθ, αντί να τους μεταχειριστεί , να τους θανατώσει. Δεν είχαν άδικο. Η νικημένη ελλήνική φυλή νίκησε πνευματικά τον κατακτητή. Επί 48 μεγάλων βεζύρηδων που διηύθυναν ως τα 1900 την Οθωμανική αυτοκρατορία, μόνο 14 ήταν πραγματικοί μουσουλμάνοι, όλοι οι άλλοι κατάγονταν από χριστιανούς.
Την ώρα που τσιμπολογούσε μεζέδες ο Μωάμεθ, άκουσε κανονιές. Του είπαν πως σε τρεις πύργους της παραλίας, του Αλεξίου και του Λέοντος, Κρητικοί τοξότες πολεμούσαν ακόμα, αρνούμενοι να παραδοθούν και στον Πύργο του Αγίου Ευγενίου κάτι καλόγεροι αμύνονταν απελπισμένα. Ενώ είχαν δικό τους πλοίο οι Κρητικοί συνέχιζαν τον αγώνα και σκότωναν εχθρούς. Επειδή θαύμασε το θάρρος τους , έστειλε το Ζαγανό πασά να κάμει σύμβαση μαζί τους και να τους αφήσει να φύγουν οπλισμένοι. Οι Κρητικοί το δέχθηκαν και γύρισαν στην πατρίδα τους, οι καλόγεροι όμως εξακολούθησαν με φανατισμό τον αγώνα τους,,κι΄όταν παραβιάστηκε τ΄όχυρό τους, έπεσαν όλοι από ψηλά, από τα έντεκα μέτρα του Πύργου τους και αυτοκτόνησαν. Αυτοί οι 40 καλόγεροι , έσωσαν την τιμή απ΄τις χιλιάδες απόλεμους ιερωμένους της Πόλης.....
.....΄Υστερα νοιάστηκε για τη νεκροκεφαλή του Κωνσταντίνου. Πρόσταξε να την κατεβάσουν από την πορφυρένια κολώνα, να την βαλσαμώσουν, γιατί σκόπευε να την στείλει τρόπαιο στην Ανατολή, να την δούν όλοι οι μπέηδες , σύμμαχοι και εχθροί του. Στράφηκε προς τον αρχιευνούχο του και τον ορμήνεψε να πάει στο στρατόπεδο ν΄αγοράσει 40 κορίτσια και 40 αγόρια , τα ομορφότερα που θα βρει , να στείλει από είκοσι μαζί, με το κεφάλι του Κωνσταντίνου, στους τέσσερες μεγάλους Εμίρηδες, της Περσίας, του Μαρόκου, της Αραβίας και της Αιγύπτου για να πιστοποιήσει το θρίαμβό του. Πίνοντας το δυνατό κρασί της αφάνταστης νίκης, ο σουλτάνος των είκοσι-τεσσάρων χρόνων, μέθυσε. Είχεν ακούσει για την καλλονή της ΄Αννας Νοταρά. Παράγγειλε του αρχιευνούχου να πάει να του τη φέρει αμέσως. ΄Οταν γύρισε αυτός με την πληροφορία ότι δεν την βρήκε, γιατί έλειπε στην Ιταλία, καθώς έλεγε ο πατέρας της, ο Μωάμεθ δεν πίστεψε και ρώτησε θυμωμένος:
-" Ψάξατε, μωρέ , όλο το σπίτι μήπως την κρύβουνε;"
-"Αφέντη , σκαλίσαμε ως τα κελλάρια και τα σεντούκια. Την κόρη την φευγάτισαν".
Αλλάζοντας ύστερα ύφος ο ευνούχος του ψιθύρισε:
-" Είδα , αφέντη μου, το αδελφάκι της, μόλις έκλεισε τα δεκατέσσερα. Τέτοιο πλάσμα δε ματάγινε. Το θέλεις;"
-"Φέρτο!"
Πάλι γύρισε ο αρχιευνούχος με άδεια χέρια.
-"Δεν το δίνει το παιδί ο Νοταράς. Αντί να καταλάβει την τιμή του του κάνεις, λέει πως η θρησκεία του το απαγορεύει. Τον συμβούλεψα να μη σε θυμώνει κι΄αυτός  μου απάντησε πως προτιμάει να τους πάρεις το κεφάλι παρά τ΄αγόρι".
Ο Μωάμεθ εξαγριώθηκε. Πρόσταξε να δέσουν όλη την οικογένεια του Νοταρά και να την φέρουν αμέσως εκεί. Σε λίγο έσυραν μπροστά του το μέγα δούκα και τα τρία αγόρια του. Η αρχόντισσα Νοταρά, για να μην εξευτελειστεί, προτίμησε ν΄αυτοκτονήσει, καθώς ιστορεί ο σύγχρονος Αδάμ Μοντάλδο. Ο Μωάμεθ πρόσεξε πρώτα το μικρότερο παιδί , τον Ιάκωβο, πραγματικά πανέμορφο, ίδιο αρχαίο άγαλμα, και το παρέδωσε στους ευνούχους. ΄Υστερα κάλεσε το δήμιο ν΄αποκεφαλίσει τους άλλους. Ως τ΄άκουσε ο μεγαλύτερος γιός, άρχισε τα κλάματα, μα ο πατέρας τονε ψύχωσε "Χτες παιδί μου, χάσαμε τα πάντα σε μιά μέρα, και πλούτη και τη δόξα που είχαμε σ΄όλο το Βυζάντιο. Από δω και πέρα θα ζουμε τυραννισμένη ζωή σκλάβου. Καλύτερος ο θάνατος. ΄Ετσι ο Χριστός θα μας δεχθεί, σαν μάρτυρες κι ελεύθερους, στην αγκαλιά του". Κατόπιν ο μέγας δούκας στράφηκε προς τον σουλτάνο και τον ρώτησε:
-"Μπορώ να σου γυρέψω μιά χάρη;"`
 Πίστεψε ο Μωάμεθ πως ο Νοταράς είχε δειλιάσει και θα πάσχιζε να σώσει τη ζωή του.
"Λέγε" του αποκρίθηκε.
'Παρακαλώ εμένα να με σκοτώσετε τελευταίο".
Απόρησε ο σουλτάνος. Θέλησε να καταλάβει.
"Γιατί το ζητάς αυτό;"
"Tα παιδιά είναι νέα,  φοβάμαι μήπως λυγίσουν".
"Καλά, συμφώνησε ο Μωάμεθ, άς κοπούνε πρώτα τα κεφάλια των παιδιών", κι έκανε νόημα να παν να τους σφάξουν πιό πέρα.
Ακίνητοι, χωρίς να δέιξουν πιά φόβο, χωρίς να προφέρουν λέξη , αποκεφαλίστηκαν οι νεαροί Νοταράδες. Καθώς τους έπαιρνε τα κεφάλια ο δήμιος, ο πατέρας έλεγε "Δίκαιος ει , Κύριε. Δίκαιος ει, Κύριε". ΄Οταν ήρθε η σειρά του στράφηκε προς το δήμιο και παρακάλεσε να τον αφήσει να προσευχηθεί . Του επέτρεψαν και αφού δεήθηκε στον Ιησού γονατιστός, σηκώθηκε ήσυχος και περήφανος, δίνοντας στους  Τούρκους παράδειγμα για την αξιοπρέπεια και το θάρρος της βυζαντινής αυτοκρατοράις. Κι΄ο δήμιος τον αποκεφάλισε.
Η τύχη των Νοταράδων στιγματίζει τον Μωάμεθ. Δε φέρθηκε πρόστυχα από έπαρση, γιατί επανάλαβε την ίδια ατιμία, λίγα χρόνια αργότερα , με την οικογένεια του νικημένου αυτοκράτορα της Τραπεζούντας Δαυίδ Κομνηνού.
Ο Μωάμεθ πρόσεξε πως οι δημόσιες οικοδομές της Βασιλεύουσας είχανε στη στέγη τους μισοφέγγαρο και ρώτησε τον Κριτόβουλο τί σήμαινε. Εκείνος εξήγησε:
-" 'Οταν ο πατέρας του Μ. Αλεξάνδρου, Φίλιππος ο Μακεδόνας, πολιόρκησε το Βυζάντιο, στα 340 π.Χ και δεν κατάφερε να το υποτάξει, οι κάτοικοι απόδωσαν τη λύτρωσή τους στη Θεά Εκάτη, που είχε σύμβολά της το μισοφέγγαρο. Αφού ο πρώτος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος έκαμε πρωτεύουσα των Ρωμαίων την Πόλη, διατήρησε  το έμβλημα αυτό, με την ιδέα πως είχε τη δύναμη ν΄αποκρούει τους εχθρούς. ΄Ετσι το μισοφεγγαρο, που οι βυζαντινοί τ΄ονόμαζαν "σεληνίσκο", στήθηκε παντού, ακόμα και στις εκκλησιές. Ο ΄επαρχος της Κωνσταντινούπολης, και η γυναίκα του, είχαν κεντημένα στα σαντάλια τους την ημισέληνο, για να φαίνονται πως ήταν άρχοντες της Πόλης¨.
΄Αρεσε του Μωάμεθ ακυτό το σύμβολο. Πρόσθεσε το δικό του αστέρι και όρισε από τότε, να τα βάλουν στον κόκκινη τουρκική σημαία. 
Η σημαία του με το μισοφέγγαρο τρομοκράτησε πολλά χρόνια την Ευρώπη, όπως είχε μαντέψει ο Κωνσταντίνος. Τέτοιο φόβητρο είχε γίνει ο Μωάμεθ για τη χριστιανοσύνη, που ο Πάπας Πίος ο Β΄, ο σοφός Αινέας Πικολόμινι, του έγραψε γράμμα για να τον ημερέψει
- " Αι σκέψεις που μας ωθούν να Σου γράψωμεν, αφορούν την σωτηρία και τη δόξα Σου, καθώς και την παρηγοριά που περιμένουν από Σένα, όλοι οι λαοί-την Ειρήνην".
Αλλά στο νου του Μωάμεθ δε χωρούσε καμιά ειρήνη.
΄Οπως ο Μέγας Αλέξανδρος όταν κυρίευσε την Περσέπολη είπε στους σταρτηγούς του, "Ετοιμαστήτε, άμα τελειώσουμε με την Ανατολή, να πάμε κατά τη Ρώμη", έτσι και ο χριστιανομάχος Μωάμεθ, λίγους μήνες μετά την είσοδό του στην Κωνσταντινούπολη, σύναξε τους αρχηγούς του στρατού και τους παράγγειλε να μελετήσουν την απόβαση στην Ιταλία. Ωστόσο άλλες κατακτήσεις τον εμπόδισαν να εκτελέσει αμέσως το σχέδιό του, αλλά το 1480 έκαμε απόβαση στο Οτράντο της Ιταλίας και ο  στρατηγός του Καδούκ πασάς πήρε τον Τάραντα που έσφαξε 12.000 κατοίκους.
Τούς δύο αρχηγούς της Επαρχίας, τον Διοικητή και τον Επίσκοπο, για να τρομοκρατήσει τους Ιταλούς, τους έκοψε σε φέτες με το πριόνι. Ο πρόωρος θάνατος του Μωάμεθ σταμάτησε την εκστρατεία της Ρώμης, ειδάλλως το Βατικανό θα πλήρωνε ακριβά την αδιαφορία του να βοηθήσει στον θανάσιμο αγώνα του, τον ηρωϊκό Κωνσταντίνο Παλαιολόγο.

"Κωνσταντίνος Παλαιολόγος"  Χρήστου Ζαλοκώστα (βιβλιοπωλείον της "ΕΣΤΙΑΣ".

Τα θαμμένα αγάλματα του πολέμου

Από την προετοιμασία απόκρυψης των επιτύμβιων γλυπτών του Μουσείου. (Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου).

ΑΘΗΝΑ - Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΠΟΛΗΣ

Τα θαμμένα αγάλματα του πολέμου.

Του Κώστα Πασχαλίδη

Επί έξι μήνες πριν από την εισβολή των Γερμανών μια ομάδα από εργάτες και αρχαιολόγους έσκαβε τα δάπεδα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου για να θάψει εκεί ό,τι πολυτιμότερο έχει η Αθήνα: τους κούρους και τις ληκύθους της.

Την Κυριακή 27 Απριλίου 1941 τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής κατέλαβαν την Αθήνα. Την επομένη, νωρίς το πρωί, οι Γερμανοί αξιωματικοί που ανέβηκαν με φόρα τα μαρμάρινα σκαλιά του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου διαπίστωσαν με έκπληξη ότι παραλάμβαναν ένα κτίριο άδειο. Δεν βρήκαν πουθενά ούτε ίχνος από τα χιλιάδες πολύτιμα εκθέματα που κοσμούσαν το μεγαλύτερο μουσείο της χώρας τα προηγούμενα εξήντα χρόνια της λειτουργίας του. Αντί για αγάλματα, στέκονταν μπροστά τους παγωμένοι και ανέκφραστοι οι λιγοστοί αρχαιολόγοι και οι φύλακες που είχαν βάρδια εκείνη την ώρα. Στις επίμονες ερωτήσεις τους, εκείνοι απάντησαν σιβυλλικά, ότι τα αρχαία είναι εκεί όπου όλοι γνωρίζουν, κάτω από τη γη. Και είναι αλήθεια ότι τα αρχαία είχαν μόλις επιστρέψει ξανά στο χώμα, δηλαδή στη μοναδική κιβωτό του κόσμου στην οποία θα μπορούσαν να παραμείνουν ασφαλή. Η εύθραυστη ευρωπαϊκή τάξη του Μεσοπολέμου ήταν αισθητή στις ελληνικές κυβερνήσεις πολύ καιρό πριν από την κήρυξη του πολέμου. Από το 1937 η κυβέρνηση Μεταξά είχε ξεκινήσει αλληλογραφία με τη Διεύθυνση Αρχαιοτήτων του υπουργείου Θρησκευμάτων και Εθνικής Παιδείας, προκειμένου να εκπονηθεί από κοινού ένα πλήρες σχέδιο διαφύλαξης των αρχαίων από τις αεροπορικές επιδρομές και από το ενδεχόμενο των οδομαχιών εντός των πόλεων.

Στην επίμονη απαίτηση του κράτους να συνταχθούν κατάλογοι και να ταξινομηθούν τα αρχαία σε κατηγορίες με βάση τη σπουδαιότητά τους οι αρχαιολόγοι της Υπηρεσίας υποστήριζαν σταθερά ότι δεν υπήρχε δυνατότητα επιλογής και ότι όλα τα αρχαία (εκτεθειμένα και αποθηκευμένα) έπρεπε να διασωθούν σε περίπτωση πολέμου. Μάλιστα, ο Νικόλαος Κυπαρίσσης, Έφορος Αρχαιοτήτων Αθηνών (Αττικής και Μεγαρίδος εκτός Πειραιώς), σε εμπιστευτική του έκθεση προς το υπουργείο στις 11 Αυγούστου 1937 αναφέρει ότι, αντί να δαπανηθούν μεγάλα ποσά για την κατασκευή καταφυγίων για ορισμένα από τα αρχαία, θα ήταν προτιμότερο να μεταφερθούν σε νέους χώρους φύλαξης, ασφαλείς από φωτιά και βομβιστικές επιθέσεις, σε κηρυγμένες «αρχαιολογικές πόλεις», οι οποίες με διεθνείς συμβάσεις θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ιερές και απαραβίαστες. Και υπέδειξε την περιοχή της Ακρόπολης ως μία από αυτές. Ωστόσο, η πραγματικότητα διέλυσε τις ελπίδες και τις λιγοστές αμφιβολίες για το επερχόμενο κακό. Οι προετοιμασίες για την αντιμετώπιση του κινδύνου των καταστροφών εντείνονταν με την πάροδο του χρόνου.

Στις 18 Ιουνίου 1940 ο υφυπουργός Παιδείας Ν. Σπέντζας ανακοίνωσε με εμπιστευτικό του έγγραφο ότι «Από σήμερον απαγορεύομεν την χορήγησιν κανονικών αδειών, κατόπιν αποφάσεως του Υπουργικού Συμβουλίου». Με την κήρυξη του πολέμου τέσσερις μήνες μετά, η Αρχαιολογική Υπηρεσία αντέδρασε αστραπιαία. Με έγγραφό της στις 11 Νοεμβρίου 1940 που απεστάλη σε όλες τις τοπικές διευθύνσεις, εξέδωσε ειδικές τεχνικές οδηγίες «διά την προστασίαν των αρχαίων των διαφόρων μουσείων από τους εναερίους κινδύνους». Σε αυτές προβλέπονταν δύο τρόποι ασφάλισης των ογκωδών και μη μετακινήσιμων εκθεμάτων. Ο πρώτος ήταν «διά της περικαλύψεως του αγάλματος διά γαιοσάκκων, αφ' ου προηγουμένως τούτο περιβληθή δι' ενός ξυλίνου ικριώματος επενδεδυμένου διά σανίδων ως το υπόδειγμα» και ο δεύτερος, που προκρίθηκε ως αποτελεσματικότερος, με την κατάχωση των αγαλμάτων εντός του δαπέδου της αίθουσας ή στην αυλή του μουσείου ή σε περιφραγμένες αυλές και υπόγεια δημόσιων ιδρυμάτων. Η μέθοδος της κατάχωσης, μάλιστα, δινόταν με κάθε λεπτομέρεια. Τα αγάλματα έπρεπε να αποτεθούν στον πυθμένα του ορύγματος που ήταν επενδεδυμένο με οπλισμένο σκυρόδεμα, σε οριζόντια θέση (σαν νεκρά σώματα σε τάφο), να καλυφθούν με αδρανή υλικά και το όρυγμα να σφραγιστεί με πλάκα τσιμέντου. Για τα χάλκινα και για τα πήλινα προβλεπόταν η φύλαξη εντός κιβωτίων επενδεδυμένων με κερόχαρτο ή πισσόχαρτο για τον φόβο της υγρασίας.

Η απόκρυψη του Κούρου του Σουνίου ΕΑΜ 2720 στο όρυγμα που είχε διανοιχθεί μπροστά από το βάθρο του. (Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου).

Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο σήμανε συναγερμός. Με υπουργική απόφαση συστάθηκε η Επιτροπή Απόκρυψης και Ασφάλισης των εκθεμάτων του, με επικεφαλής τρεις Αρεοπαγίτες και μέλη τον γραμματέα της Αρχαιολογικής Εταιρείας Γεώργιο Οικονόμο, τον προσωρινό διευθυντή του μουσείου Αναστάσιο Ορλάνδο, τον καθηγητή Σπυρίδωνα Μαρινάτο, τους εφόρους Γιάννη Μηλιάδη και Σέμνη Καρούζου, την επιμελήτρια Ιωάννα Κωνσταντίνου και ορισμένους μηχανικούς και αρχιτέκτονες του υπουργείου. Στην ομάδα προστέθηκαν και εθελοντές, όπως ο διευθυντής του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Otto Walter, ο Βρετανός αρχαιολόγος Allan Wace και o ακαδημαϊκός Σπύρος Ιακωβίδης, που ήταν τότε πρωτοετής φοιτητής Αρχαιολογίας. «Πολύ πρωί, πριν να δύσει η σελήνη, συγκεντρώνονταν στο μουσείο όσοι είχαν αναλάβει την εργασία τούτη. Νύχτα έφευγαν το βράδυ για να πάνε στα σπίτια τους» γράφει χαρακτηριστικά η Σέμνη Καρούζου. Η φύλαξη των γλυπτών γινόταν ανάλογα με το μέγεθος και τη σημασία του καθενός. Τα μεγαλύτερα από αυτά παρατάσσονταν όρθια σε βαθιά ορύγματα που είχαν ανοιχτεί στα δάπεδα των βόρειων αιθουσών του μουσείου, το οποίο ήταν, άλλωστε, θεμελιωμένο πάνω στον μαλακό βράχο. Για την κάθοδο των αγαλμάτων στα ορύγματα χρησιμοποιήθηκαν αυτοσχέδιοι ξύλινοι γερανοί, τους οποίους χειρίζονταν αδιάκοπα οι τεχνίτες του μουσείου. Τα ορύγματα, που έμοιαζαν με πολυάνδρια, δηλαδή με ομαδικούς τάφους, συγκέντρωσαν ένα σαστισμένο πλήθος μορφών, σαν αυτό που εικονίζεται στην πιο πολύτιμη από τις φωτογραφίες του ομώνυμου αρχείου του μουσείου. Ανάμεσα στις μορφές των αγαλμάτων, που στέκονται αμήχανα στον νέο τους τάφο, βρίσκεται κι ένας από τους ανώνυμους πρωταγωνιστές του Έπους της Απόκρυψης. Ένας τεχνίτης του μουσείου που κοιτά αφηρημένα τον φακό. Κι έτσι όπως συμμερίζεται την αβέβαιη μοίρα των ημερών, καταλήγει να μην ξεχωρίζει από το πλήθος τριγύρω. «Αν καμιά ζημιά δεν έγινε στα μάρμαρα, παρόλες αυτές τις μετακινήσεις, οφείλεται τούτο κυριότατα στο ότι προϊστάμενος του συνεργείου των εργατών ήταν τότε, έως και στα πρώτα χρόνια ύστερ' από τον πόλεμο, ο παλαιός, έμπειρος και αφοσιωμένος γλύπτης των ελληνικών μουσείων Ανδρέας Παναγιωτάκης» αφηγείται η Σέμνη Καρούζου.

«Τον Οκτώβριο του 1940, όταν κηρύχθηκε ο πόλεμος, μόλις είχα εγγραφεί στο πανεπιστήμιο, πρωτοετής φοιτητής» θυμάται σε συνέντευξή του ο ακαδημαϊκός Σπύρος Ιακωβίδης. «Η απόκρυψη είχε ήδη αρχίσει κι εγώ προσέφερα την εθελοντική μου εργασία. Με έβαλαν σε μία από τις αποθήκες, όπου υπήρχαν τεράστια κασόνια. Η δουλειά μου ήταν να τυλίγω ταναγραίες σε παλιές εφημερίδες και με μεγάλη προσοχή να τις τοποθετώ στα κασόνια. Μετά, τη δουλειά συνέχιζε η ειδική επιτροπή που είχε συσταθεί. Όλοι δουλεύαμε ενάντια στον χρόνο, με τον φόβο της εισβολής των Γερμανών, και βέβαια με τεράστια προσοχή. Οι ταναγραίες τυλίγονταν εύκολα. Όμως τα αγγεία έσπαγαν ακόμα πιο εύκολα... Η δουλειά γινόταν στα υπόγεια του μουσείου. Τα αγάλματα τοποθετούνταν σαν άνθρωποι σε διαδήλωση. Στη συνέχεια χυνόταν πάνω τους άμμος που ξεχώριζε το ένα από το άλλο και τα σκέπαζε και από πάνω έπεφτε πλάκα τσιμέντο. Τα παράθυρα των υπόγειων χώρων τα φράζανε με τσουβάλια από άμμο. Με αυτό τον τρόπο δεν μπορούσαν να πάθουν τίποτε από αεροπορική επιδρομή». Τα ξύλινα κιβώτια με τα πήλινα αγγεία και τα ειδώλια, καθώς και με τα χάλκινα έργα, τοποθετούνταν στις ημιυπόγειες αποθήκες της επέκτασης του μουσείου, που είχε μόλις ολοκληρωθεί προς την οδό Μπουμπουλίνας. Μετά τη συμπλήρωση των χώρων, τα δωμάτια γεμίζονταν μέχρι την οροφή με στεγνή άμμο, προκειμένου να αντέξουν τη διάρρηξη της τσιμεντένιας πλάκας της οροφής τους από ενδεχόμενο βομβαρδισμό. Ένα στιγμιότυπο αυτής της εργασίας του εγκιβωτισμού αποτυπώθηκε σε μία ξεχωριστή φωτογραφία, τη μόνη που εικονίζει τους τεχνίτες του μουσείου σε μια στιγμή ανάπαυλας να κοιτούν ανέκφραστοι τον φακό, ανθρώπους που αναρωτιέται κανείς για την τύχη τους τους σκληρούς μήνες της αθηναϊκής Κατοχής. Η Σέμνη Καρούζου διέσωσε το όνομα ενός από αυτούς: «Σε όλη την εργασία του ξεριζώματος και του εγκιβωτισμού των αρχαίων της Συλλογής Αγγείων και Μικροτεχνημάτων πρωτοστατούσε ο μακαρίτης αρχιτεχνίτης Γεώργιος Κοντογιώργης, ένας από τους τεχνίτες που τόσα προσέφεραν και προσφέρουν στην ανάδειξη και την ασφάλεια των αρχαίων». Ταυτόχρονα με τα αρχαία εγκιβωτίστηκαν και οι πολύτιμοι κατάλογοι του μουσείου, δηλαδή τα βιβλία καταγραφής και τεκμηρίωσης των αρχαιοτήτων του. Τα κιβώτια αυτά παραδοθήκαν στον γενικό ταμία της Τράπεζας της Ελλάδος στις 29 Νοεμβρίου 1940. Στις 17 Απριλίου 1941, στο κεντρικό κατάστημα της ίδιας τράπεζας, υπογράφηκε το πρωτόκολλο παράδοσης και παραλαβής των ξύλινων κιβωτίων με τα χρυσά και με τα άλλα πολύτιμα ευρήματα των Μυκηνών. Ήταν η πράξη του τέλους μιας εξάμηνης επιχείρησης που πέτυχε να ασφαλίσει τον αμύθητο πλούτο του μεγαλύτερου μουσείου της χώρας. «Η όψη του μουσείου τον Απρίλη του 1941, γυμνωμένου από όλο το περιεχόμενό του, ήταν μια εικόνα ερήμωσης. Οι τοίχοι γυμνοί, τα δάπεδα πολλών αιθουσών σκαμμένα, οι προθήκες άδειες». Ήταν η εικόνα που αντίκρισαν οι Γερμανοί αξιωματικοί το πρωί της Δευτέρας 28 Απριλίου. Της πρώτης μέρας της αθηναϊκής Κατοχής.

Ένα από τα ορύγματα με τα αμήχανα πλήθη των αγαλμάτων.

Στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν το μουσείο δεν παρέμεινε έρημο. Καταλήφθηκε από δημόσιες υπηρεσίες. Στη μεγάλη Μυκηναία Αίθουσα στεγάστηκε η Κρατική Ορχήστρα. Σε ένα μεγάλο μέρος της δυτικής πλευράς, δεξιά από την είσοδο, εγκαταστάθηκε το Κεντρικό Ταχυδρομείο. Στις αίθουσες του πρώτου ορόφου επί της οδού Μπουμπουλίνας λειτούργησαν οι υπηρεσίες του υπουργείου Πρόνοιας, ενώ σε μια αίθουσα του παλαιού κτιρίου προς την οδό Τοσίτσα εγκαταστάθηκε μια ειδική Υγειονομική Υπηρεσία, απ' όπου «περνούσαν υποχρεωτικά δυστυχισμένες νέες γυναίκες, απόκληρες της κοινωνίας» όπως διασώζει η Σέμνη Καρούζου. Σε μια γωνιά του νέου κτιρίου έμεινε λιγοστός χώρος για τα γραφεία των υπαλλήλων του μουσείου, όπου συγκεντρώθηκε η άχρηστη πια σκευή του, το πλήθος των άδειων προθηκών, ορισμένοι πίνακες της Εθνικής Πινακοθήκης και τα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Σε ένα από τα υπόγεια της νέας πτέρυγας παρασκευαζόταν το συσσίτιο των φυλάκων και των αρχαιολογικών υπαλλήλων, με τα πυκνά ίχνη από τους καπνούς του να παραμένουν μέχρι σήμερα σε σημεία της οροφής. Παρά την απώλεια του χαρακτήρα του, το κτίριο παρέμεινε αλώβητο μέχρι το τέλος της Κατοχής. Ως τις «ημέρες του δεκεμβριανού εφιάλτη», όταν οι «πολυβολισμοί των αεροπλάνων» κατέκαψαν μέρος της ξύλινης στέγης του και ένα τμήμα του πρώτου ορόφου διαμορφώθηκε σε φυλακές των κρατουμένων. Ορισμένοι από τους διάτρητους από τις οβίδες τοίχους διατηρούνται ακόμα και σήμερα, μεταξύ των γραφείων όπου εργάζεται το προσωπικό του Μουσείου. Και παρά τη μακρά και επίπονη αποκατάσταση του κτιρίου και των εκθέσεών του τα μεταπολεμικά χρόνια, ήσαν πολλές οι κρυμμένες εκπλήξεις που έρχονταν σποραδικά στο φως. Ακόμα και η δεύτερη, εκ βάθρων ανακαίνισή του, που ολοκληρώθηκε πρόσφατα, ήταν η αφορμή να ανακαλυφθούν και άλλα από τα καλά θαμμένα μυστικά του. Να ήταν, άραγε, τα τελευταία; Ζώντας και δουλεύοντας κανείς ανάμεσα σε αυτούς τους τοίχους, γνωρίζει πως δεν του επιτρέπεται να διατυπώνει τέτοιες εκφράσεις χρονικής βεβαιότητας.

 Στιγμιότυπο από τον εγκιβωτισμό του αμφορέα Α 803.

ΠΗΓΕΣ
www.lifo.gr

Βενάρδου Ε., Μια απόκρυψη αλλιώτικη από τις άλλες. Επιχείρηση «Κρυμμένοι Θησαυροί».
Καλτσάς Ν., «Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο», Αθήνα 2007, 20.
Καρούζου Σ., «Σύντομη Ιστορία του Εθνικού Μουσείου», στο Καρούζου Σ., Εθνικόν Αρχαιολογικόν Μουσείον, Συλλογή Γλυπτών, Περιγραφικός Κατάλογος, Αθήναι 1967, ια'-κ'.
Καρούζου Σ., «Το Εθνικό Μουσείο από το 1941», το Μουσείον 1 (2000), 5-14. (Πρόκειται για την εκ νέου δημοσίευση του κειμένου της Σ. Καρούζου, που περιλήφθηκε στα Πρακτικά του Α' Συνεδρίου του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων, Αθήνα 30 Μαρτίου-3 Απριλίου 1967, Αθήνα 1984, 52-63).
Νικολακέα Ν., «Η προστασία των αρχαιοτήτων κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο», στο Τσιποπούλου Μ. (επιμ.), «...Ανέφερα Εγγράφως», Θησαυροί του Ιστορικού Αρχείου της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, Αθήνα 2008, 57-59.
Πασχαλίδης Κ., «Η ίδρυση, η ιστορία και οι περιπέτειες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, 130 χρόνια λειτουργίας σε μία διάλεξη».
Πετράκος Β.Χ., «Τα αρχαία της Ελλάδος κατά τον πόλεμο 1940-1944», Ο Μέντωρ 31 (1994), 73-185.
Σάλτα Μ., «Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο», στο Γαρουφαλής Δ.Ν., Κωνσταντινίδη-Συβρίδη Ε. (επιμ.), Η Αρχαιολογία στην Ελλάδα. Οι μεγαλύτερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις του 20ού αιώνα και οι θησαυροί των ελληνικών μουσείων, Αθήνα 2002, 116-119 (Σειρά: Ιστορία των Πολιτισμών Νο2, του περιοδικού «Corpus»)
Φλέσσα Β., Στα Άκρα, συνέντευξη με τον ακαδημαϊκό Σ. Ιακωβίδη στη Νέα Ελληνική Τηλεόραση (ημέρα προβολής: Παρασκευή 26/10/2012, ώρα: 23:00).
Χριστοπούλου Α., «Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και Νεότερη Ελλάδα. Παράλληλες Ιστορίες», «Αρχαιολογία & Τέχνες» 113 (Δεκέμβριος 2009), 5-10.

Ο Κώστας Πασχαλίδης είναι Ιστορικός και Αρχαιολόγος, Επιμελητής Αρχαιοτήτων στην Προϊστορική Συλλογή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου

Πηγή: http://www.ellinikoarxeio.com